و من عفاف و من بر ومن لين (1) كم ضم قبرك يا مودود من دين
(۲) ما كنت تقرب سلطانا لتخدمه
لكن غنيت بسلطان السلاطين
1) Ey Mevdûd, senin kabrin nice dindarlık, iffet, iyilik, ve yumuşaklık (güzel vasıflarını) içine almıştır.
2) Hizmet edeyim diye hiçbir sultâna yaklaşmadın. Fakat sultanların sultânı ile (bunlardan) müstağnı kaldın.
Bu arada, haksızlık karşısında susmamasını, gerektiği zaman ümerâya dahi kafa tutmasını bilen ve bu yüzden hapse de atılan 135 'Izzuddin 'Abdul'azîz b. ‘Abdisselâm (öl. 660/1262) gibi zevâtın da, müellifimizin şahsiyeti üzerinde tesiri bulunduğunu tahmin edebiliriz 136.
Ebû Şâme'nin ahlâk ve şahsiyeti üzerinde bütün kaynaklar “.. âlimdi, her bakımdan zamanın tek adamı idi, zühd ve takvâda emsâlsizdi, mütevâzî idi..” gibi takdir ve medih ifâde eden hüküm- lerde birleşirlerken, onun muâsırı bir müellifin, farklı mutâlâa ve kanâat izhâr ettiğini görüyoruz. Bu zât, hanbelî şeyhlerinden Muhammed el-Yûnînî'nin (öl. 658/1260) oğlu Kutbuddîn Mûsâ b. Mu- hammed el-Yûnînî (öl. 726/1326) dir. Müellifimiz öldüğünde 25 yaşlarında bir delikanlı olan ve Ebû Şâme ile de görüşmüş bulunan 137 Kutbuddin el-Yûnînî, onun hakkında şöyle demektedir:
"Ebû Şâme, âlim ve fâdıl adamdı... Fakat aynı zamanda âlimlerin, büyüklerin ve sulehânın kıymetini takdir etmemede, hatta onlara dil uzatmada ve küçük görmede; insanların kötülüklerini teşhirde ve onları lekelemede çok ileri gitmişti. Bu sebeple hakkında kîl-u kal vâki olmuş, halk kendi- sini kınamış ve hakkında ileri geri konuşulmuştur..." 138.
Herkesin söz birliği hâlinde ve sadece lehinde şeyler söylediği bir âlim hakkında, muâsırı olan birisi tarafından ileri sürülen bu iddialar üzerinde şüphe etmek hakkımızdır. Nitekim bu şüpheyi, iddia sahibi müellif aleyhine teyid eden hususlar da vardır. Şöyle ki:
1. İbnu'l-Yûnînî hanbelî imamlarından biridir. Babası ise yine aynı mezhebin, asrında ileri gelen büyüklerindendi. Buna mukabil müellifimiz, ictihâd derecesine yükselmiş bin şâfiîdir. Bu de- virde hanbelilerin diğer mezheb imamları ile aralarının -bilhassa Şam'da açık olduğu hususu 139 dikkate alınırsa, bu iddialarda mezheb taassubunun tesiri olabileceğini düşünmek mümkün olmak- tadır.
2. Ebû Şâme ile bu zâtın babası arasında cereyan eden ilmî bir ihtilâf mevcuttur. Müellifimiz bu meseleyi şöyle anlatıyor: "Muḥammed el-Yûnînî, Peygamberin mîrac hâdisesi ile alakalı bir risâle yazdı ve bu risâlede bir hayli fâhiş hatalar yaptı. Ben de ona reddiye olmak üzere bir kitap yazdım ve bu kitaba "el-Vâdıḥu'l-celî fi'r-reddi ‘ale'l-ḥanbeli" adını verdim" 140
Bu meselenin de, muhsır müellifin Ebû Şâme hakkında söz ederken, tarafsızlığını ihlal etmeğe yeterli olabileceğini düşünmek mümkün olmaktadır.
3. Ebû Şâme, Muḥammed el-Yûnînî'nin ölümünü tescil ederken onun hakkında herhangi bir medih ifâdesi kullanmadığı gibi, aksine hiç te hoş olmayan şu cümlelere yer vermiştir: "Ba'lebek'ten Şeyh Muhammed el-Yûnînî'nin ölüm haberi geldi. Bu adam iri gövdeli, geniş yüzlü, kocaman sakallı bir şeyhti. Başına sarıksız, kürkten yapılmış, içi yünlü siyah bir külah giyerdi. Birçok melik ve üme- râya yaklaşmış ve bu sâyede müreffeh bir hayat sürmüştü..." 141.
135 Aynı eser s. 170.
136 Bu zâtın, Ebû Şâme'nin hocalarından biri olduğuna daha önce işaret edilmişti. bk. s. 26. 137 bk. ez-Zeyl s. 207.
138 Zeylu Mir'âti’z-zamân II, 367.
189 bk. "er-Ravḍateyn” mukaddimesi s. 10.
140 ez-Zeyl s. 207.
141 ez-Zeyl s. 207.
- 27 -
الكتاب — ص ٣٠٢