1
bakılırsa bunların hiç te az olmadığı görülür. Mezkûr kitabında kendisi için yazdığı hal tercümesinde Ebû Şâme şöyle demektedir:
"..derlemeler yaptı, telif etti, tehzîb etti, birçok lüzumlu ve faydalı eserler meydana getirdi --ki bunlar büyüklü küçüklü kitaplardır, sonra bunların nushalarını çoğalttı, derslerde takrîr etti ve (nihâyet) vakfetti 152. Bu kitapların nushaları (bilâhare istinsâh edilerek) daha da çoğaltıldı” 153
Ebû Şâme'nin eserleri, başta kendi kitabı "ez-Zeyl” de dâhil olmak üzere belli başlı dört kaynak esas alınarak (ez-Zeyl s. 39-40; Zeylu Mir'âti'z-zamân II, 368; Ma'rifetu'l-ķurra, II, 538; Fevâtu'l- vefeyât I, 253) ve gerektiğinde diğer bazı kaynaklara da işaret edilerek arz edilecektir.
Müellifimizin, mevcut nushaları ile (matbu, yazma) veya sadece ismen tesbit edebildiğimiz eser- leri şunlardır 154:
1. Şerḥu'l-Kaşâidi'n-nebeviyye:
Hocası es-Sehâvî'nin (öl. 643/1245) "el-Kaṣâidu'n-nebeviyye (el-Kaṣâidu's-seb')"i üzeriņe yazdığı bu şerh, ez-Zeyl'indeki kendi beyanına göre ilk telifidir. M. kurrâ ve Z. Mir'ât'ta da ayrıca zikredilmektedir 155.
2. İbrâzu'l-ma'ânî min Ḥırzi'l-emânî:
eş-Şâtıbî'nin (öl. 490/1097) meşhur lâmî kasîdesi üzerine yazılmış bir şerhtir. Müellif bu eserin mukaddimesinde diyor ki: “Bu kasîdenin şerhine, büyük bir kitap yazmak üzere başlamış ve “Bâbu'l- hemzeteyn'e kadar da mazbut ve sağlam bir yazı ile takrîben bir cilt olarak şerh etmiştim. Sonra düşündüm ki, gayret denen şey acz ile malûldür. İnsan tabîatı da tebeddülâta maruzdur. Onu ta- mamlamam için ömrümü az gördüm. Ayrıca, telif etmem gereken mühim eserler de vardı. İşte bu sebeble bu geniş şerhi ihtisar etmeğe koyuldum. Hacim itibariyle bu kitabın küçük olmasına bakıp ihmal etmeyesiniz... Ben bu kasîdeyi hocam Ebu'l-Hasen'den (öl. 643/1245) birkaç defa okumu- şumdur. O da bizzât nâzımından defâatle okuduğunu söylerdi” 156
ez-Zeyl, Z. Mir'ât, M. kurra ve Fevât'ta zikredilen bu eserin, Brockelmann tarafından işaret edilen 157 yazmalarına ilave olarak Kılıç Ali Paşa (nr. 26, 27), Dâru'l-mesnevî (nr. 29, yalnız II. cilt), Nûruosmaniye (nr. 73), Veliyyuddîn efendi (nr. 16), Ayasofya (nr. 48, yalnız I. cilt), Feyzullah efendi (nr. 5), Üçüncü Ahmed (nr. 181, 182, Al-i Imrân'dan başlar) kütüphanelerinde de nushaları mevcuttur 158
Müellifin bu eseri âlimler tarafından farklı bir itibar görmüş olacak ki, hakkında “nefis bir şerh” tabiri kullanılmıştır 159.
3. Muḥtagaru Târîhi Dimeşķ:
ez-Zeyl, Z. Mir'ât, M. kurrâ ve Fevât'ta zikredilen, geniş (15 cilt) ve biraz daha muhtasar (5 cilt) olmak üzere iki defa kaleme alındığına da işâret edilen bu eser, Ibnu ‘Asâkir'in (öl. 571/1175) 80 cilt-
158 Kutbuddîn el-Yûnînî (öl. 726/1326) şöyle diyor: "Kitaplarının büyük bir kısmını vakfetti ve riâyeti zor bir takım şartlar ileri sürdü. Nihâyet bu şartların hepsinin ilgası icab etti ve herhangi bir maddesine dahi riâyet edilmedi (Zeylu Mir'âti'z-zaman II, 368)". Şezerâtu'z-zeheb'de ise (V, 319), kitablarını Şam'da Hizânetu'l-'âdiliyye'ye vakfettiği ve dışarıya çıkarılmamasını da şart koştuğu zikredilmekte, çıkan bir yangın sebebiyle olacak ki- hepsinin yandığı ilâve olunmaktadır.
153 ez-Zeyl s. 39.
154 Müellifin eserleri arz edilirken, "ez-Zeyl" de kendisinin verdiği listedeki sıra, göz önünde tutulacaktır.
155 Yazma nushaları için bk. GAL G I, 317, S. I, 550.
156 İbrâzu'l-ma'ânî I, 5a,
157 GAL G I, 409, S I, 725.
158 Yazılmaya başlanan ve bir cilt olunca bırakılan nushası hakkında herhangi bir bilgimiz bulunmayan bu eser, 1349 h. de Kahire'de neşredilmiştir.
159 bk. Târîbu'l-islâm IX, 265a; el-Vâfî XVIII, 39b.
29
الكتاب — ص ٣٠٠