المرشد الوجيز إلى علوم تتعلق بالكتاب العزيز (ت قولاج) — الصفحة ٢٩٣

Meselenin ehemmiyet ve nezâketi sebebiyledir ki, bu hususta fikir ve mutâlâa beyan etme işi, İbnu Hibbân'ın devrini de aşarak yeni yeni fetvâların kaleme alınması, hattâ husûsî erlerin telif edilmesi şeklinde devam etmiş ve artık "el-aḥrufu's-seb'a (yedi harf)" unvânı; bilhassa "Ulûmu'l- Kur'ân" müelliflerinin, eserlerinde terk edemeyecekleri bir başlık hâline gelmiştir. Müellifimizden önce, mezkûr hadîsin izahı sadedinde söz söyleyen ve eserlerinde bu konuya yer verip daha sonraki âlimlere fikirleriyle kaynak olan belli başlı müelliflerden bazıları -târihî sıraları ile- şunlardır: 1. 'Abdullâh b. Vehb (öl. 197/813): Bu zât -müellifimizin verdiği bilgiden anlaşıldığına göre - "el-Câmi" adlı eserinin "Kitâbu't- terğîb" adını verdiği bölümünde "el-aḥrufu's-seb'a" hadîsinden söz etmiş, bu konuda Mâlik b. Enes'in (öl. 179/795) bir mütâlâasını da zikretmiştir. Yine müellifimizin yaptığı bir nakle bakılırsa, aynı mevzuda kendi görüşlerini de açıklamış ve bu görüşlerine, muhtemelen yine aynı eserinde yer ver- miştir 8. 2. Ebû 'Ubeyd el-Ķâsim b. Sellâm el-Herevî (öl. 224/839): "Fedâilu'l-Kur'ân" ve "Garîbu'l-ḥadîs" 10 adlı eserlerinde bu konuya yer veren ve belli başlı görüşlerden birini temsil eden bu zâtı, daha sonraki birçok müelliflere kaynak olarak görmekteyiz. 3. Ebû Cafer Muhammed b. Sa'dân en-Nahvî (öl. 231/845): Bu mevzûdaki görüşlerini muhtelif kaynaklardan öğrendiğimiz 11 İbnu Sa'dân'ın, el-Fihrist'te (s. 59, 110) zikredilen "Kitâbu'l-kırâât”ında meseleyi ele aldığını tahmin ediyoruz. 4. Ebû Ḥâtim Sehl b. Muhammed es-Sicistânî (öl. 250/864): Müellifimizin kendisinden çok şey naklettiği Ebû Ḥâtim'in; mevzûumuzla ilgili olan görüşleri, el-Fihrist'te (s. 93) zikri geçen ve herhangi bir nushası hakkında bilgimiz bulunmayan "Kitâbu'l- kırâât"ında bulunsa gerektir. 5. Ebû Muhammed 'Abdullah b. Muslim b. Kuteybe (öl. 276/889): "Te'vîlu muşkili'l-Kur'ân" adlı eserinde (s. 26-35), mezkûr hadis hakkındaki görüşlerini buldu- ğumuz İbnu Ķuteybe'nin, aynı meseleyi el-Fihrist'te (s. 122) zikri geçen "Kitâbu'l-kırâât”ında da ele aldığını tahmin edebiliriz. 6. Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerir et-Taberî (öl. 310/922): "el-Abrufu's-sebʻa” hakkındaki görüşlerini, meşhur tefsîrine yazdığı mukaddimede açıklamıştır 12 Aynı mevzua, el-Fihrist'te (s. 341) mezkûr “Kitâbu'l-ķırâât”ında da yer vermiş olması ihtimal dâhi- lindedir. 7. Ebû Bekr Muhammed b. eṭ-Tayyib el-Bâkıllânî (öl. 403/1012): "Kitâbn❜l-intişâr"ında meseleyi ele almış ve daha sonraki bâzı âlimlerin meylettiği fikir ve îzahlar ortaya koymuştur 13. bk. Metin, s. 104. 7 bk. Metin, s. 106. 8 İbnu Vebb'in "el-Câmi" adlı eseri, J. David-Weill tarafından, zamanımıza intikal ettiği kadariyle neşredilmişse de (el-Câmi', Kahire, 1939), mevzumuzla ilgili bölüm, bu neşredilen kısım içinde maalesef mevcut değildir. Bu eser için bk. GAL G I, 107, S I, 166. 10 bk. Garibu'l-ḥadîs III, 159-162. 11. Misal olarak bk. Metin, s. 93; el-Itkan I, 46 12 bk. Tefsîru't-Taberî I, 21-72. 13 bk. Kitâbu'l-intișâr I, 104a-118a. Birinci cildi Beyazıt Umûmî kütüphanesinde (nr. 18671) bulunan ve diğer kısım- ları hakkında bilgimiz olmayan bu eser, "el-Murşidu'l-vecîz..." de müellifimizin müracaat ettiği kaynaklardan biridir. - 36 -
الكتاب — ص ٢٩٣

النص مستخرج آليًّا من صور الكتاب، وقد يقع فيه خطأ.