!
8. Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Țâlib (öl. 437/1045):
Bu zât, meşhur olmuş yedi kırâattan ve bu kırâatların, Kur'ân'ın nâzil olduğu yedi harfle alâka- sından bahseder hususî bir risâle yazmış ve sualli cevaplı bir uslupla görüşlerini ortaya koymuştur. Bu risâle, "el-İbâne 'an me'âni'l-ķırâât” adı ile Dr. 'Abdülfettâḥ Şiblî tarafından tahkîk edilerek 1379/1960 yılında Kahire'de neşredilmiştir.
b) el-Murşidu'l-vecîz:
Hemen hemen her devirde ulûmu'l-Kur'ân, kırâat, tefsir, garîbu'l-hadis gibi konularda eser veren birçok âlimlerin, bu eserlerinde Kur'ân'ın yedi harf üzerine nâzil olduğunu beyan eden hadis ve bu hadîsin meşhur kırâatlarla münasebeti konusuna da yer verdiklerini ve tenkîdli metnini sun- duğumuz "el-Murşidu'l-vecîz"in de bu konuda telif edilmiş bir eser olduğunu daha önce belirtmiştik 14. Müellifimizden daha sonra "el-Aḥrufu's-sebʻa (yedi harf)” hakkında bir fetvâ yazan Tekıyyuddîn İbnu Teymiyye (öl. 728/1328), bu fetvâsının başında şöyle demektedir:
"Bu mesele fukahâyı, kurrâyı, hadis, tefsir, kelâm âlimlerini ve garîbu'l-hadîs şârihlerini... meş- gul etmiş büyük bir meseledir. Hatta bu mevzûda husûsî eserler telif edilmiştir. Ebû Şâme 'Abdur- raḥmân b. İsmâ'il b. İbrâhîm eş-Şâfi'î'nin eseri 15, bu konuya tahsis edilmiş son eserlerdendir” 16.
Ibnu Teymiyye'nin bu ifâdesinden, onun zamanına kadar husûsî olarak "el-Aḥrufu's-seb'a" mese- lesi üzerinde telif edilmiş birden fazla eser bulunduğu anlaşılıyorsa da, bu eserlerin hangi müelliflere âit olduğu ve zamanımıza kadar intikal edip etmediği hakkında bir bilgimiz yoktur. Mekkî b. Ebî Tâlib'in (öl. 437/1045), yukarıda zikri geçen 17 "el-İbâne 'an me'âni'l-kırâât" adlı risâlesi gibi küçük çapta bazı eserleri kastetmiş olması veya el-Bâkıllânî'nin (öl. 403/1012) "Kitâbu'l-intișâr"ı 18 gibi ulûmu'l-Kur'ân'ın muhtelif mebâhisinden bahseden ve Kur'ân'a çeşitli noktalarda yapılan ta'nlara cevap olmak üzere telif edilmiş olan daha umumî eserlere işaret edilmiş bulunması da muhtemeldir. Bu duruma göre "el-Aḥrufu's-seb'a" ve meşhur kırâatlarla alâkası konusunda müstakil olarak telif edilen ve zamanımıza kadar da nushaları intikal etmiş bulunan en mufassal eser "el-Murşidu'l-vecîz ilâ 'ulûmin tete'alleķu bi'l-Kitâbî'l-'azîz" dir, diyebiliriz.
Asrımızın müelliflerinden Muhammed 'Abdül'azîm ez-Zürķânî'nin "... Bu konuda hicrî 7. asırda Ebû Şâme'den itibaren hicrî 14. asırda Muhammed Bahît'e (öl. 1354/1935) kadar 19 kibâr-1 muhakkı- kînden bir kısım âlimler husûsî eserler yazmaya mecbûriyet duydular..." 20 şeklindeki beyânı ile de, bu konuda müstakil olarak telif edilmiş ilk eser olarak müellifimizin kitabına işaret edilmiştir. "el-Murşidu'l-vecîz"in zamanımıza intikalinin ifâde ettiği ehemmiyeti, birkaç madde halinde şöylece hulâsa etmemiz mümkündür:
1. Mevzû, çeşitli konularda mütehassis olan ve özellikle kırâat ilminde temâyüz edip telifleri 21 ve talebeleri 22 ile tanınan kıymetli bir âlimin kaleminden çıkmıştır.
2. Biraz önce de işaret edildiği gibi, "el-Aḥrufu's-seb'a" mevzûunda yazılmış ve zamanımıza intikal etmiş en mufassal ve ilk eserdir.
14 bk. Önsöz.
15 Tenkidli metnini sunduğumuz "el-Murşidu'l-vecîz" kastedilmektedir.
16 Fetvâ Şeybu'l-islâm vr. 77b.
17 bk. nr. 8.
18 bk. s. 36.
19 Muhammed Bahît'in burada işaret edilen eseri, "el-Kelimâtu'l-ḥisân fi'l-aḥrufi's-seb'a ve cem'i'l-Kur'ân" adlı risâlesi olup, Mısır'da 1323 h. de neşredilmiştir.
20 Menâhilu'l-'rfân, I, 131.
21 Eserleri için bk. s. 28-33. 22 Talebeleri için bk. s. 28.
37-
الكتاب — ص ٢٩٢