3. Kendi asrına kadar aynı konuda birçok âlimler tarafından ileri sürülen mütâlâa ve görüşlerin en makbul olanlarını ve doğruya daha yakın olma ihtimali bulunanları toplamış, mevzûu haşviyâttan korumuş ve bu en muteber görüşleri bir arada zikretmek suretiyle okuyucuya düşünme imkânı sağ- lamıştır.
4. Müellif, sâdece ulemânın akvâlini rivâyet etmekle iktifâ etmeyip kendi görüşlerini, tercih- lerini de belirtmiş, yer yer önemli fikirleri ile dikkati çekmiştir. Bilhassa sahîh kırâat anlayışı ve meşhur yedi kırâat hakkındaki görüşleri hâzı âlimleri kızdırmıştır. İbnu'l-Cezerî (öl. 833/1429), ho- cası Ebû Muḥammed el-Cemâlî'nin (öl. 784/1382) "Bu kitap ortadan kaldırılmalı, yok edilmelidir” dediğini nakletmektedir 23. Şâyân-ı dikkat bir husustur ki, müellifimizin bâzı âlimleri kızdıran bu beyanlarının çoğu ve görüşünü isbât sadedinde delillerini ortaya koyduğu satırları (68b-69b varakları arası), elimizde bulunan üç nushadan ikisinde 24 mevcut değildir. Bu çıkarmanın kasden yapılmış olma ihtimali kuvvetlidir.
5. Müellifimizin, eserini telif ederken dayandığı kaynaklar ve rivâyette bulunduğu kitaplar arasında -kaynaklarda mezkûr bulunduğu halde zamanımıza ulaşıp ulaşmadığını bilmediğimiz, nushalarından haberdar olmadığımız eserler vardır. et-Taberî'nin (öl. 310/922) "Kitâbu'l-kırâât❞1, Ebû 'Alî el-Ehvâzî'nin (öl. 446/1054) "Kitâbu'l-îḍâh”ı, el-Beyhakî'nin (öl. 458/1065) "Kitâbu'l-med- hal"i gibi eserleri misâl olarak zikretmemiz mümkündür. Böylece onun bu eseri, çok eski bazı âlim- lerin fikirlerini zamanımıza ulaştırmış olmakta ve târihî bir kıymet kazanmaktadır. Kitabın sonuna ilâve ettiğimiz ve müellifin kitabında zikredip faydalandığı kaynaklara tahsis etmiş bulunduğumuz fihriste bakılacak olursa, bu husus daha iyi anlaşılmış olacaktır.
6. Eser, kendisinden sonra ulûmu'l-Kur'ân ve kıraat konularında telif edilmiş birçok kitaba mercî olmuştur. ez-Zerkeşî (öl. 794/1392) "el-Burhân fî 'ulûmi'l-Kur'ân" da, İbnu'l-Cezerî (öl. 833/ 1429) "en-Neşr fï'l-kırââti'l-'aşr” da ve "Muncidu'l-mukriîn" de, es-Suyûtî (öl. 911/1505) "el-İtķân fi 'ulûmi'l-Kur'ân" da müellifimizin bu eserinden faydalanan ve nakiller yapan âlimlere misâl olarak zikredilebilir.
c) "el-Murşidu'l-vecîz" in mutevâsı :
Her biri ulûmu'l-Kur'ân ve kırâat ilimleri ile meşgul olanların müstağnî kalamayacakları altı babdan meydana gelmiştir.
Birinci bâb :
Kur'ân'ın nüzülüne müteallik meselelerden; "Ramazan ayı ki, Kur'an onda indirilmiştir..." 25, "Şüphesiz biz onu mubarek bir gecede indirdik" 26, "Şüphesiz biz onu kadir gecesinde indirdik" 27 meâlindeki âyetlerin mânalarının tahkikinden; ilk ve son nâzil olan âyetlerin hangi âyetler olduğu hakkında vârid olan muhtelif rivâyetlerden; ashâb devrinde Kur'ân'ı hifzeden zevâtın ileri gelen- lerinden, nâsih ve mensûh meselelerinden... bahsolunmaktadır.
İkinci bâb :
Bu babda müellif önce Kur'ân'ın Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer ve Hz. Osman devrinde cem'i ile alakalı rivâyetleri muhtelif kaynaklardan nakletmiş, bu arada yer yer sened tenkidleri yapmış, sonra bu rivâyetler hakkında daha eski âlimlerin görüşlerine yer vermiş ve nihâyet kendi kanâat ve anla- yışlarını ilave etmiştir. Kur'ân'ın Hz. Ebû Bekir ve Hz. Osman tarafından cem'i sözünün ifâde ettiği mananın araştırılması, bu bâbın tesisinde gözetilen gayeler arasındadır.
23 Muncidu'l-mukri'în s. 63-64.
24 Şehid Ali Paşa ve Ayasofya nushalarında. Eserin elimizde mevcut üç nushası için bk. s. 39-40.
25 el-Bakara, 185.
* ed-Duhân, 3.
*7 el-Kadr, 1.
38
الكتاب — ص ٢٩١