كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون — الصفحة ٥٣٣

31 G. Flügel'in mukaddimesi boşa çıkmıştır. Nihayet, Devlet kütüphanesinin üçüncü nüshasına geçiyorum; bu, pek büyük kıt'a- da iki cilt teşkil etmekte olup Pétis de La Croix tarafından tertip edilmiştir; metnin karşısında fran- sızca tercümesinin de bulunduğu malûmdur. Metnin nereden istinsah edildiği, aşağıda, mütercimden öğ- renilecektir; lâkin şunu haklı olarak iddia edebile- ceğime kaniimdir ki, mumaileyh, bir çok yerde, ev- velce zikredilen metinlerde mevcut haşiyelerdeki tarzdan başka bir tarzı iltizam etmektedir. Pétis de La Croix, tercümesinin kenarına kelimelerini koymuştur; kullandığı metinlerin yanlışla dolu oldu- ğunu göz önünde tutarak, bu zatın, müellifi anla- miya muktedir olmadığını ve hakikaten de anlama- mış olduğunu istintaç ediyoruz. Bu cihetlere biraz daha aşağıda yakinen temas edeceğiz. Büyük kütüphanede [1] hifzolunan bu nüsha- lardan maada, muhterem Sylvestre de Sacy'nin, (Notices et Exraits, VIII, 200 v.d.; krş. ayn. esr., VII, 25), etraflıca tasvir ettiği nüshayı da gör- düm. Fakat bu, Askerî müze kütüphanesinin, şark elyazıları meyanındadır, ve üzerindeki ser- levha birçok âlimleri aldatmıştır. Metnin, pekaz yerinde de olsa, gayri kâfi ve bozuk olan haşiye- lerini düzeltmeğe salih bir çare bulurum ümidi ile, bu cildi de sonuna kadar tetkik etmek istiyordum; fakat bu hususta hiçbir ümide kapılmamam lâzım geldiğini, daha ilk sahifelerde gördüm; bu sebeple de tasavvurumdan sarfınazar ettim. Sylvestre de Sacy'nin, kitap hakkında yürüttüğü mülâhazaların doğruluğuna kanaat getiren kim olursa olsun, vaziyetin böyle olduğunu, kolayca teslim edecektir. Bibliyografik kamusumuzdan iktibas olunmuş kata- loğun bir nüshası da, Kopenhag'ta mevcuttur. Bu, ne kadar tahmin edebilirseniz o kadar zayıftır. Bu şehirde, şark el yazıları kütüphanesinde, 13 numa- rada, büyük kıt'ada bir nüsha zikredilmektedir; bu nüshanın üzerinde şu serlevha yazılıdır:, Türk kütüphanesi, yahut Haci Kalfa. 1762-1176 senesi, 21 Temmuz. Kitabın mahfazasının üzerinde, kitap Niebuhr tarafından Kopenhag'a getirilmiştir.) 32 sonuna kadar tetkik nazarından geçirdim ve üize- rinde çalışmak için birkaç ay sarfettim, ve gördüm ki, hem Hacı Kalfa'nın eserinde mefkut olan, hem de şayanı kabul olmiyan birçok şeyi ihtiva etmektedir. Hâşiye ve ilâvelerin gelişi güzel uydu- rulduğu gözüküyor; bunların hiçbir vecihle itimada şayan olmadığı ve bir esasa istinat ettirilmemiş olduğu ilk bakışta anlaşılabilir. Bilhassa eserdeki adetler dikkatle gözden geçirilirse bunların çok defa, doğru- luktan inhiraf ettiği görülür. Bir taraftan yanlış ilâveler yapılmış olduğu gibi, diğer taraftan Hacı Kalfa'nın eserinde bulunan birçok noktalar da burada yoktur. Bu cihet, hâşiyelerde görülecektir. Zira háşiyelerde, iddiamı en bariz bir surette ispat eden yerleri, zikredeceğim. Binaenaleyh, Berlin nüshasına kör körüne itimattan çok sakınmak ge- rektir. Böyle bir eserin, kimin tarafından, nerede ve ne maksatla vücude getirilebildiğini, istiyen mey- dana çıkarsın. Kitap, sonunda okuduğumuz veç- hile, 1160 senesinin safer ayında (yani 1753 senesinin sonlarına doğru ) yazılmıştır. Müstensihin adı ile, yazıldığı yer zikredilmemiştir. Romanzow kütüphanesinde hifzolunan ve muhterem Frachn tarafından birkaç defa zikredilmiş bulunan, Petres- burg nüshası da, metinden, mutat şekildeki inhi- rafları arzetmektedir; ve bu âlim, bizim nüshamızı tetkik edince, her iki kitap arasında ne gibi bir münasebet mevcut olduğunu kolayca görecektir. Bir misal olarak şunu ilâve etmeme müsaade olun- sun: muhterem Fraehn tarafından (Ibn Faźlan ese- rinde, s. L) zikrolunan yer, Berlin nüshasındaki mukabil parçanın harfi harfine aynıdır. Birçok şey- ler de keyfi olarak ilâve edilmiştir. Ve bu zatın işaret ettiği gibi, adetler dahi hatadan sâlim değildir. Şimdi, kısaca ve acele tasvir ettiğimiz nüsha- lardan, bunların tarihçelerini ve durumlarını doğruca tesbite yarıyacak bazı parçalar doğrudan doğruya alınacaktır. Böylece, okuyucu, bizzat bu ılar hakkında serbest hüküm vermek imkânını elde edecektir. A nüshasının [1] sonunda şu ibare vardır: عن يدالعبد الضعيف المحتاج الى رحمة ربه الغني محمد بن سيد عيسى ,meghur Arap, Fars : كشف الظنون عن اسماء الكتب والفنون Nieb, yani ) دفتر الكتب فى جامع الازهر : gu yazı vardır الصحراني وقد وقع الاتمام عن كتابة هذا الكتاب في يوم السبت الالف كتبته في بعد من شهر جمادى الأخرى سنة تسع وثلاثين ومأة خدمة أعلم العلماء وقدوة الفضلاء صانه الله وحفظه الله من كل البلاء اعنى المولى المعظم وولى النم القاضى بدمشق الشام سابقا احمد افندى المتخلص بالسنائى نفعنا باعلى هممه العالية وجعلنا ذهبا خالصا باكسير نظره الجليه وابقاه الله واولاده عزيزاً وشريفاً بحرمة سيد المرسلين وآله واصحابه اجمعين والحمد والشكر والمنة لله رب العالمين تم الكتاب بعون الله الملك الوهاب . Hacı Kalfa'nın kitabının başından, hiç şüp- hesiz, birçok macera geçmiştir; bunu, her şeyden önce, eserin başka bir hulâsasının mevcudiyetinden anlıyoruz; bir nüshasını Berlin kütüphanesinde gör- düğümüz bu hulâsa, oldukça büyük kıt'ada bir nüsha olup (nr. 161 ) muhterem Ehrenberg tara- fından şarktan getirilmiş ve akademiye takdim olunmuştur. Akademi, bu nüshanın Kıralf kütüpha- nede hifzolunmasını arzu etmiştir. Kitabı, başından [1] Yani Paris Devlet kütüphanesinde (Rohde-Hızır). [1] Bk. ,, Codices Arabicos, Persicos, Turcicos Bibli- othecae Caessareco - Regio - Palatinae Vindobonensis, recensuit Joseph de Hammer. Vindobonne 1820. nr. 401, a. 40 Fodi- nae Orient, II, 418.
الجزء 01 — ص ٥٢٤

النص مستخرج آليًّا من صور الكتاب، وقد يقع فيه خطأ.