G. FLUGEL'İN LÂTİNCE KAŞF AL-ZUNÜN TERCÜMESİNE YAZDIĞI MUKADDİME
Şark edebiyatı kaynaklarından, doğrudan doğ- ruya nasıl istifade edebileceğimi, daima, kendi ken- dime düşünürdüm; onun içindir ki, bundan sekiz sene evvel, dört senelik bir seyahate çıktığım za- man, Joseph von Hammer 'i ve kütüphaneleri ziya- ret etmek üzere evvelâ Vivana'ya gittim. Burada, hem İmparatorluk kütüphanesinde, hem de Şark akademisinde ve bilhassa, ismini şimdi zikrettiğim zatın kolleksiyonunda, en mükemmel el yazmaların- dan mürekkep, toplu bir kolleksiyonu çalışmalarıma açık buldum. Onun için, ilk ve en mühim vazifem, serbest zamanımı, evvel emirde, hangi eserlerin kı- raatına ve istinsahına hasretmem lâzım geldiğini iyice tetkik etmekti. Şaṛkın, siyasî, edebî, tarihî ve ilim şubeleri ile ayrıca alâkadar olmak istediğimden, bu tarihlerin esaslı surette bilinmesine yarıyacak kıymetli kitapların cümlesini, dikkatle gözden geçir- dim ve böylece, Hacı Kalfa'nın ansiklopedik ve biyografik kamusuna, bütün dikkatimi temerküz et- tirmiş oldum. Zira bu fevkalâde kıymetli ve nâdir eserden, Viyana'da iki nüsha hifzedilmektedir; Av- rupa 'nın bütün diğer memleketlerinin böyle bir şeye malik olmakla iftihar edecek vaziyette olmadıkları- ni, pekâlâ, biliyordum. Ve bunlardan (yani bu nus- halardan) istifade etmek vecibesi, benim için o nisbette büyüktü. Şimdi, Şark akademisinin kütüp- hanesinde bulunan nüsha, Viyana'ya geldiğim zaman, henüz İstanbul'dan vürut etmemiş olduğundan, her gün İmparatorluk kütüphanesini ziyaret ettim ve orada hifzedilen nüshayı, aynen ve harfiyen istinsa- ha başladım: tam bu çalışmanın ortasında iken, ikinci bir nüshanın, masarifi Şark akademisince temin edilerek, İstanbul'dan getirildiğini işittim ve akademinin o zamanki çok kıymetli reisi muhte- rem Höck'ten, onu mukayese ve istinsah etmek müsaadesini rica ettim. Bu zat ile Vizenz von Rosenweig, ricamı nezaketle kabul ettiler ve ben de kitaptan altı aydan fazla bir zaman, rahatça ve ser- bestçe istifade ettim. Kısa bir müddet zarfında gördüm ki bu nüsha, yazısı daha okunaklı olduğu kadar, metninin tagayyürden masun ve nüshanın temiz kalmış olması yüzünden, Imparatorluk kütüp- hanesindekinden çok üstün ve, biri harfinde mü- himce, diğeri harfinde daha ehemmiyetsiz iki noksan müstesna, tamamen kusurdan sâlimir. Bu kusurlara ileride işaret edilecektir. Şerhte, akade-
mi nüshasının B harfi ile, Imparatorluk kütüphane- si nüshasının da A harfi ile işaretlendirilmiş olduğu görülecektir; bir de, hemen başlangıçta, okuyucuya şunu hatırlatmama müsaade olunsun ki, bizim nüs- hamızda kavs içine konmuş ne varsa, akademi nüshasında (yani B de) mevcut olmakla beraber asıl meine ait değildir. Bundan şu netice çıkar: ya müstensih, bizzat çok okumuş âlim bir adam imiş ve Hacı Kalfa'nın bilmediği ve ilâve etme- sini unuttuğu şeyleri ilâve etmiş; yahut ta müsten- sih, âlim bir el tarafından yazılmış ve haşiyeler ile doldurulmuş bir nüshayı istinsah etmiş ve bütün bu haşiye ve ilâveleri, aynen kopya etmiş. Birinci faraziyenin doğruluğuna, aşağıdaki maruzat şahadet edecektir.
Hacı Kalfa'yı izaha yarıyacak bir takım tenkidî yardımcı vasıtalarla mücehhez olarak, aynı eserin Paris ve Berlin 'deki nüshalarını araştırmak üzere, bu şehirlere gittim. Paris Devlet kütüphane- sinde, üç nüsha bulunmaktadır. Fakat bunların hiç biri, ne derunî ne de haricî yapı bakımlarından, Viyanada 'kiler ayarındadır. Bunların, tarafımdan S harfi ile işaretlendirilmiş olan en iyisi, her ne kadar oldukça zarif bir hatla yazılmış ise de, metnin ken- disi, yazı hatalarını ve istinsah ettiği şeyi, ekseri- ya, okumak ve anlamaktan âciz olduğuna şüphe olmiyan müstensihin ihmâli yüzünden - o derece yanlışla doludur ki, pek çok yerde, okuyucuyu şa- şırtmaktadır; bu metin, ancak, haşiyelerin mukaye- sesine ve zenginleştirilmesine yarıyabilir. Böyle ol- makla beraber, bu metnin bazı şüpheli haşiyelerin tesbitinde ve doğruyu yanlıştan tefrikte, bana olduk. ça faydası dokunduğunu inkâr edemem. Bu şehir- de, bundan maada, aşağıda E harfi ile işaretlendi- rilmiş bir nüsha daha vardır; bu nüshanın hemen hemen, hiç bir kıymeti haiz olmadığını söylemek doğru olur. Müstensih, bunu vücude getirmekle, ne istediğini her halde bilmemiştir; başkaları da bunu zor tahmin edebileceklerdir. Vakıâ, metinde bir ta- kım yazılar, harfler görülüyor, fakat bunların arala- rında, ekseriyetle, bir rabıta yoktur ve yazı o de- rece mütereddittir ki, mana çıkarmaktan ümit kes- mek lâzımgelmektedir. Müstensihlerin müştereken yaptıkları hatalarla, daima yalnış okunagelmiş kısım- ların tashihinde, belki bana yardım eder diye, bu kitaba ne zaman baktımsa, her defasında gayretim
الجزء 01 — ص ٥٢٥