Müellifimizin, kardeşi İbrâhîm'den naklettiği bir rüyadan açıkça anlaşıldığına göre, ne babası İsmail'in, ne de kardeşi İbrahimin ilim ve kültürden fazla bir nasipleri olmadığı görülüyor. Söyle ki:
İbrahim bir gece rüyasında babasını görür ve kendisinden şu sözleri duyar:
- İlim tahsil etmelisin. Bak kardeşin Abdurrahman'ın ihraz ettiği rütbeye... İbrahim, babasının bu ikazı üzerine başını çevirir, bakar,bir de ne görsün, kardeşi, yani Ebû Şâme... Yüksekçe bir dağın tepesinde, kendisi ve babası ise bu dağın eteğinde yürümekteler 20
Ebû Şâme'de, daha küçük yaşta iken Kur'ân-ı Kerîm'i ezberlemek ve ilimle iştigal etmek hevesi uyanmış, henüz 10 yaşına bile bâliğ olmadığı bir anda, Kur'ân'ı baştan sona kadar ezberlediğini haber vererek babasını hayrette bırakmıştı 21. Çocuklarda umumî olarak görülen âdet hilâfına daha küçücük bir çocukken mektebe gitmeğe can atıyor, kendisinde okumaya ve öğrenmeğe karşı büyük bir heves görülüyor 22, Şam câmiinde Kur'ân-ı Kerîm tilâvet ediyordu 23.
Kur'ân'ı hifzettikten sonra kırâat ilmini tahsile başladı ve bütün kırâatları 616/1219 yılında ikmâle muvaffak oldu 24. Ebu'l-Hasen 'Ali b. Muhammed es-Seḥâvî'nin (öl. 643/1245), Şâțibiyye kasidesi üzerine yazdığı şerhle alakalı olarak Ebû Şâme şöyle demektedir:
"Ustadımın bu şerhi, Kur'ân-ı Kerîm'den sonra ezberlediğim ilk kıymetli kitaptır. Onun ezber- lenmesini bitirdiğimde, henüz bülûğ çağına girmemiştim” 25.
Daha sonra fıkıh ve Arapça üzerinde durdu. Zamanın fakihlerinin derslerini dinledi. Dilde üstün bir seviyeye erdi 28. Fıkıhta ictihad derecesine yükseldi 27.
Kendisinin yazdığı hal tercümesinde, ictihadları ile ilgili olarak şöyle demektedir:
"İhtilaflı meselelerde ictihadda bulunmaya düşkün idi. Daha sağlam addettiği delillere istinad ettiğinde, mezhebinin hilâfına da olsa ictihad eder, fetvalar verirdi" 28.
Hadis ilmi üzerine eğilmesi, 40 yaşlarına yakın devresinde görülür 29. Zamanın birçok alimle- rinden bu mevzuda da icâzet alarak, hadis dalındaki ihtisasını, "el-Hâfız" sıfatını ihraz edecek sevi- yeye kadar ulaştırmıştır.
Tarih❜le olan iştigalinin daha sonraki yıllara rasladığı muhakkaktır. Zira bir tarih kitabı olan "er-Ravdateyn" inin başında şu beyanı buluyoruz:
20 ez-Zeyl s. 38-39. Ebû Şâme, kendisi için yazdığı hal tercümesinde gerek kendisinin gördüğü, gerekse kendisi hak- kında başkaları tarafından görülmüş olan birçok rüyaların nakline yer vermiş ve hayatı ile ilgili bazı hususların izahında onlarla istidlâlde bulunmuştur. Daha çok kendi ilim ve fazlı ile alakalı olan bu rüyaları naklettikten sonra da, bunları, tahdîs-i nîmet kabîlinden zikrettiğimi, başka bir gayesi olmadığını ilâve etmiştir.
21 ez-Zeyl s. 37.
22 Aynı eser s. 38.
23 Aynı eser s. 37.
24 Ma'rifetu'l-kurra, II, 537; Fevâtu'l-vefeyât I, 252; Gâyetu'n-nihâye I, 365; ed-Dâris I, 23; Şezerâtu❜z-zeheb V, 318. 25 İbrâzu'l-me'ânî, s. 4b.
20 ez-Zeyl s. 37; Fevâtu'l-vefeyât I, 252. Bu ilimleri kimlerden tahsil ettiği hususuna, ilerde, "Hocaları" bahsinde işaret edilecektir (bk. s. 23-26).
27 el-Bidâye XIII, 250.
28 ez-Zeyl s. 40.
2 Tezkiretu'l-buffâz IV, 243; Fevâtu'l-vefeyât I, 252. Müellifin burada işaret edilen, hadis üzerine eğilmesinden; bu ilim dalında derinleşmesi, ihtisaslaşması kasdedilmektedir ve onun, mezkûr çağa kadar hadisle meşgul olmadığı mana- sına anlaşılmamalıdır. Zira, daha küçük yaştan itibaren bazı hadis derslerini takib ettiğini ve meselâ 14-15 yaşlarında, Ebu'l-Berekât Dâvûd b. Mulârb'den (öl. 617/1220) el-Buḥarî'nin “es-Şahîb'ini (bk. ez-Zeyl s. 121), Muvaffaku❜d-dîn 'Abdullah b. Ahmed'den (öl. 620/1223) en çok 20 yaşlarında olabileceği bir zamanda eş-Şâfi'î'nin "el-Musned”ini (bk. ez-Zeyl s. 139) dinlediğini bilmekteyiz.
-17-
الكتاب — ص ٣١٢