التصوف
٤٦٤
موسى وثلاثة على خلق عيسى وواحد على خلق محمد عليهم السلام والصلوة فهم على مراتبهم
هم
وبر
ان
محق بملامتیه طائفة اند که در تخریب نظر خلق مبالاتي زيادة ننمايند واكثر سعي ایشان در تخریب رسوم عادات واطلاق از قیود آداب مخالطات بود و سرمایه حال ایشان جز فراغ خاطر وطيب قلب نبود و ترسم برسوم زهاد و عباد از ایشان صورت نه بندد واكثار نوافل وطاعات ننمایند و جز بر أداي فرائض مواظبت ننمایند و جمع واستكثار اسباب دنيوي بايشان منسوب باشد وبطيبة القلب قانع وطلب مزید احوال نکنند ایشان را قلندریه خوانند و این طائفه جهت عدم ریا با ملامتیه مشابهت دارند و فرق میان ایشان و ملامتیه آنست که ملامتیه بجميع نوافل وطاعات تمسك جويند لیکن آنرا از نظر خلق پنهان دارند اما قلندریه از حد فرائض در نگذرند و باظهار واخفاي اعمال مقيد نشوند اما طائفه که درین زمان بنام قلندري موسوم اند وربقه اسلام از گردن برداشته اند و از اوصاف مذكورة خالي این اسم برایشان عاریت است و ایشان را حشویه گفتن لائق است . ومتشبه مبطل بملامتيه طائفة اند از زنادقه که دعوي اسلام و اخلاص کنند وبر إظهار فسق وفجور مبالغه کنند و گویند که مراد ما ازین ملامت خلق است و حق تعالی از طاعت بی نیاز است و از معصیت غیر متضرر و معصیت در آزار خلق منحصر دانند و طاعت در احسان خلق ومتشبه محق بزهاد طائفه اند که هنوز رغبت ایشان از دنیا بکلی نگشته و خواهند که بیکبارگی رغبت بگردانند و ایشان را متزهد خوانند و متشبه مبطل بایشان طائفه اند که از براي قبول خلق ترك زينت دنيا کنند و بدان تحصیل طلب جاه کنند در میان مردم و بر بعضی حال ایشان مشتبه شود و پندارند که ایشان از دنیا اعراض کرده اند وگاه بود که حال خودشان برایشان مشتبه شود گمان برند که چون خاطر ایشان بطلب اسباب دنيوي مشغول نیست علت آنست که اعراض کردهاند و این طائفه را مرائية .گویند و متشبه محق بفقرا آنست که ظاهر او برسم فقر مترسم بود و باطنش خواهان حقیقت فقر وليكن هنوز میل بغنا دارد وبتكلف بر فقر صبر میکند و فقير حقيقي فقر را نعمتی از حق میداند. وظائف شكر همواره بتقديم رساند و متشبه مبطل بفقرا آنست که ظاهرش برسوم فقر مترسم بود و باطنش بحقیقت آن غیر مطلع و مرادش قبولیت در نظر خلق است تا نفعی از آنها حاصل شود و این طائفه را نیز مرائیه گویند. و متشبه محق بخدام آنست که همواره بخدمت بندگان حق قیام نماید و بباطن میخواهد که خدمت ایشان سبب نجات اخروي گردد و از شوائب ميل هوا وريا تخليص کند ولیکن هنوز بحقیقت آن نرسیده پس وقتی که بحکم غلبه نور ایمان واخفاي نفس بعضی از خدمات او در محل استحقاق باشد بتوقع محمدت وثناي خدمت طبع بتقديم رساند و بعضی را که مستحق خدمت باشند محروم گذارد و اینچنین کس را متخادم .گویند و متشبه مبطل بخادم کسی باشد که او را خدمت بنيت اخروي نباشد بلکه خدمت او محض از براي دنيا باشد تا بآن سبب استجلاب اقوات از اوقات و اسباب کند و اگر آنرا در تحصیل مراد موثر نیابد ترك كند پس خدمت او مقصور بود بر طلب جاه وجلال وكثرت اتباع ونظر او در خدمت همگي برحظ نفس خود بود این چنین کس را مستخدم .خوانند و متشبه محق بعابد کسی بود که اوقات خود را بعبادت مستغرق دارد ولیکن بجهت عدم تزكية نفس طبع بشري بهر وقت در اعمال وطاعات او فتوری اندازد و کسی که هنوز لذت عبادت نیافته باشد و بتكلف بدان قیام نماید او را متعبد .خوانند و متشبه مبطل بعابد کسی باشد از جمله مرائیه که نظر او در عبادت خود بر قبول خلق بود و در دل او ایمان به ثبوت آخرت نباشد و تا اطلاع غیر بر طاعت خود نه بیند بدان قیام نمی نماید و او را نیز متعبد خوانند انتهی ما في توضيح المذاهب در مرآة الاسرار میگوید طبقه صوفیه هفت نوع اند طالبان و مریدان و سالكان وسائران وطائران وواصلان و هفتم قطب که دل او بردل محمد است عليه الصلوة والسلام واو وارث علم لدني حضرت رسالت پناه است که صاحب لطيفة حق راست بخلاف نبي امي وواصل كسی را گویند که قوي لطيفة او مزکی گشته بر . لطيفة حق وطائر کسی را گویند که بلطیفه روحي رسيدة وسائر كسى را گویند که صاحب قوي مزكي لطيفة سري باشد. و سالب کسی را گویند که صاحب قوی مزكي لطيفة قلبي باشد و مزید کسی را گویند که صاحب قوى مزكي لطيفة نفسي باشد و طالب کسی را گویند که صاحب قوى مزكي لطيفة خفي قالبي باشد وعدد اين طائفة سه صد و شصت تواند بود مثل ایام شمسي و نیز میگویند مردان خدا اقطاب اند وغوث وامامان یعنی دو وزیر قطب واوتاد وابدال واخيار وابرار ونقباء ونجباء وعمده ومكتومان ومفردان اي محبوبان نقباء. صدتن اند اسامي كل نقباء علي است و نجباء هفتاد اند اسامي كل نجباء حسن است و اخیار هفتاند اسامی ایشان حسین است و عمده چهاراند اسامی ایشان محمد است و یکی غوث است اسم او عبد الله است چون غوث بمیرد یکی از عمده بجایش رسد و بجای یکی از عمده یکی از اخیار آید و بجاي یکی از اخیار یکی از نجباء بیاید و بجای یکی از نجباء یکی از نقباء بیاید و بجای یکی از نقباء یکی از خلق برآورده نهند مسكن نقباء زمین مغرب است یعنی زمین سویدا آنجا روز مقدار از صبح تا چاشت میشود و باقی همه شب اما نمازهاي ایشان چون وقت میرسد در طي زمینها که اوقات متعين است بمشاهدة عين تأثیر شمس میکنند و خمس صلوات میگذارند وسكونت نجباء مصر است و اخیار همیشه در سیاحت میباشند و ایشان را سكونتي وقرارى نيست و عمده در زواياي ارض میباشند و مسكن غوث مکه است و این درست نیست چراکه حضرت عبد القادر جيلاني رحمة الله عليه غوث بود و در بغداد مسکن داشت انتهى وتفصيل باقي در مواضع آنها است و در توضیح المذاهب میگوید مکتومان چهار هزارتن اندکه مستور
درمیان خلائق وبس
الكتاب — ص ٤٦٤