٤٦٣
التصوف
وعن النبي عليه السلام أنه قال (في هذه الأمة أربعون على خلق إبراهيم وسبعة على خلق
الله وغرقه بحر جمع گشتند و در شكم ماهي فنا مستهلك شدند و بناحية بقا نرسیدنده و سالکان نیز بر دو قسماند طالبان وجه ا و طالبان بهشت و آخرت اما طالبان حق دو طائفه اند متصوفه محق وملامتية متصوفه محق آنجماعه اند که از نقص صفات بشري خلاص یافته اند وببعضي احوال صوفيه متصف شده و مطلع نهایات ایشان گشته ولیکن هنوز ببقاياي نفوس متشبث مانده باشند و بدان سبب از وصول بقايا ونهايات اهل قرب و صوفیه متخلف گشتهاند اما ملامتيه جماعتي اندکه در رعایت معني اخلاص وصدق بغايت سعي کنند و در سر عبادات وكتم طاعات از خلق اهتمام لازم دانند چنانچه عاصي كتم معاصي کند ایشان از ظهور عبادات بجهت مظنه ريا محترز میباشند و هیچ چیز از اعمال صالحه ترك نكنند و مشرب ایشان همیشه است و بعضی گفتهاند که ملامتیه آنها اند که اظهار نيكي نمیکنند و بدی نمیپوشند و این طائفة هر چند عزیز است لیکن هنوز حجاب وجود بشري در قلوب ایشان انکشاف تام نیافته ولهذا از مشاهدة جمال توحید محجوب مانده اندچه در اخفاي اعمال خود نظر دل بخود باقي است و کمال آنست که خود را نه بیند و نداند و مستغرق وحدت باشد بیت . چه غیر وکجا غير وكونقش غير سوى الله والله ما في الوجود
تحقق معني
اخلاص
وفرق میان ملامتيه وصوفیه آنست که صوفیه را جذبه عنایت ازلی از وجود پرداخته و حجاب خلقت و انانیت از دیده شهود برانداخته و بمرتبه رسانیده که خود را و خلق را نه بیند پس ملامتیه مخلصان بكسر لام اند وصوفيه مخلصان اند بفتح لام يعنى ملامتیه اعمال خود را خالص میسازند از شائبه ریا و صوفیه را حق تعالی خالص میگرداند بخصلتی که حق تعالی را باشد نه غير اورا اما طالبان آخرت چهار طائفه اند زهاد و فقرا وخدام وعباد اما زهاد طائفه که بنور ایمان وایقان حقیقت آخرت وجمال عقبی را مشاهده کنند و دنیا را قبیح شمرند و از مقتضيات نفس بكلي اعراض نمایند و مقصود جمال اخروي دارند و فرق میان ایشان و صوفیه آنست که زاهد بجهت حظ نفس خود از حق محجوب است زیرا که بهشت جاي لذات است بخلاف صوفیه که نظر ایشان بجز خدا بردیگر نیفتد اما فقرا آن طائفه اند که بملك هیچ چیز از دنیا اختیار نکرده اند بجهت طلب حق تعالى وسبب ترك ايشان یکی از سه چیز است امید فضل یا تخفیف حساب یا خوف عقاب چه حلال را حساب است و حرام را عذاب و امید فضل را ثواب وبیش در آمدن در بهشت از اغنیا است چه فقرا پانصد سال قبل از اغنیا بجنت در آیند و طلب جمیعت خاطر از برای بسیار کردن عبادت و حضور دل در آن و فرق ميان فقرا وملامتيه آنست که ایشان طالب بهشت اند که حظ نفس است و ملامتيه طالبان حق اند و این فقر رسمی است و رای مرتبه در فقر و مقامیست فوق مقام ملامتیه و متصوفه واين وصف خاص صوفیست چه صوفی اگرچه مرتبۀ او وراي مرتبۀ فقر است لیکن خلاصه مقام فقر در مقام درج است چه هر مقامیکه ازان مقام صوفي ترقي کند صفاي آن مقام بردارد پس فقر را در مقام صوفي وصف زائد بود وآن سبب نسبت جميع احوال و اعمال ومقاماتست از خود و عدم تملك آن چنانکه هیچ عمل و هیچ حال ومقام از خود نبیند وبخود مخصوص نگرداند بلکه از خود خبر ندارد و این حقیقت فقر است و فرق میان فقر و زهد آنست که فقر بی وجود زهد ممکن بود چنانکه کسی ترك دنيا كند بعزم ثابت و هنوز رغبت او بدنيا باقيست وايضًا زهد بی فقر ممکن است چنانکه کسی با وجود اسباب رغبت نداشته باشد اما خدام طائفه اند که خدمت فقرا و طالبان حق اختیار کنند واوقات را بعد اداي فرائض در تفریغ خاطر ایشان از اهتمام بامور معاش و اعانت بر استعداد امر معاد ایشان مقرون دارند و آن را بر نوافل تقدیم کنند خواه بکسب خواه بسؤال اما عباد طائفه اند که پیوسته بر فرائض و نوافل ووظائف مداومت نمایند از برای ثواب اخروي و اين وصف در صوفي نيز موجود است لیکن مبرا از ثواب واغراض چه صوفي حق را براي حق پرستد وفرق میان زهاد وعباد آنست که با وجود عبادت رغبت بدنیا ممکن بود و فرق میان عباد و فقرا آن است که غني میتواند که از عباد بود پس معلوم شد که واصلان دو طائقه اند وسالكان شش طائفه و هر يك ازين طوائف هشتگانه را دو متشبه اند یکی محق دیگری مبطل متشبه محق بصوفیان متصوفه اند که بنهايات احوال صوفیان مطلع ومشتاقاند وببقاياي متعلقات صفات از بلوغ مقصد . گشته اند و متشبه مبطل بصوفیان جماعتی اند که خود را در روي صوفیان اظهار کنند و از اعمال ایشان ممنوع خالي باشند و این طائفه را باطنيه واباحيه وصاحبيه خوانند و ایشان خود را متصوفه میگویند و میگویند که تقید باحکام شریعت وظيفة عوام است که نظر ایشان بر ظواهر اشیا است اما حال خواص آنست که برسوم ظاهر مقید نشوند وبمراعات حضور باطن اهتمام .نمایند و متشبه محق بمجذوبان واصل طائفۀاند از اهل سلوك كه سرایشان هنوز در قطع منازل صفات نفوس بود وازتابش حرارت طلب وجود ایشان در قلق واضطراب است و پیش از ظهور کشف ذات و استقرار در مقام فنا گاه گاه کشف ذات لامع گردد و باطنشان همیشه مشتاق اینمقام میماند و متشبه مبطل بمجذوبان واصل طائفة اندكه دعوي استغراق در بحر فنا کنند و حرکات و سکنات خود را هیچ بخود اضافت نکنند و گویند که تحريك باب بدون محرك ممکن نبود واين معني هر چند صحیح است لیکن حال آنجماعه نیست زیراکه مراد ایشان ازین سخن تمهيد عذر معاصي وحواله بارادة حق ودفع ملامت از خود است و این طائفه را زنادقه خوانند و شیخ عبد الله تستري گفته که اگر آن شخص قائل این قول رعایت شریعت و احكام عبودیت میکند از صدیقانست و اگر از عدم محافظت شرع باك ندارد از زندیقان است. و متشبه
الكتاب — ص ٤٦٣