KATİB CELEBİ'NİN HAYATI
Katib Çelebi'nin hayatını öğrenmek için kendi- sinin Sullam al-vusül ilā tabakāt al-Fuḥul [1] üne bakmak en doğru bir hareket olur. Bu zat; bu kita- bının birinci kısmının sonunda kendi hayatının; bu eseri telif tarihine kadar olan parçasını yazmıştır. Burada şöyle söylüyor:
"Doğum ve neşet mahalli İstanbul olan Abdul- lah oğlu Mustafa'yım. Mezheben Haneff ve meşreben İşrakıyim [2] beldemiz uleması arasında Kâtib Çe- lebi: divan mensuplarınca Hacı Halife diye anılırım. Bir kuluna Allah'ın kendisine vermiş olduğu nimet- leri zikretmesi o nimetlerin şükrü cümlesinden ol- makla Suyuti, Şa'ranî, Yakutu Hamevf, Şeyhülislâm İbni Hacer vesair zatlar kitaplarının sonlarında kendi hal tercümelerini zikir ve irat etmiş, bazıları da bu hususta müstakil risaleler yazmış olmalarıyle on- lara tabaiyyetle ve Rabbimin bana ihsan etmiş olduğu nimetleri tahdisen ben de burada hal ter- cümemi zikir ve irat etmekte bir beis gürmüyorum.
Validemden işittiğime göre, 1017 yılının zilka- desinde doğmuşum. Babam Abdullah Enderuna girmiş ve oradan nutat vazife ile çıkarak silâh- darlar zümresine iltihak etmiş ve bu vazifeye kana- atle seferlere gider, gelir olmuş idi. Kendisi salih bir zat olup ulema ve meşayih meclislerine devam eder ve geceleri ibadet eylerdi. Yaşım beş veya altı olunca, Kur'an okutmak ve tecvit öğretmek için bana Kirimli Imam Isa Halifeyi muallim tayin etti. Ondan Kur'anı ve tecvitten Mukaddime-i Ceze- riyeyi ve Şurutussalât kitabını okudum. Sonra bu okuduklarımı Mesih Paşa ve Zekeriyya Efendi Da- rülkurrasında İbrahim Efendi ve Nefeszadeye ezber dinlettim. Ve Kur'anın nisfını arz ile iktifa eyledim. Bundan sonra Imam Ilyas hocadan tasrif ve Avamil okudum ve Bögri Ahmed Çelebi diye maruf olan hattattan yazı yazdım. Yaşım on dörde gelince
[1] Müellifin kendi yazısiyle olan bu eseri İstanbul'da Şehid Ali Paşa Kütüphanesindedir. Sayı 1877.
[2] Marifeti ilâhiyeyi istihsal etmek için nazar ve istidlâl yolu olduğu gibi bir de riyazat ve mücahede yolu vardır. Birin- ci yola sâlik olanlar bir peygamberin şeriatine tâbi bulunurlarsa mütekellim namını alırlar. Bir şeriate tâbi bulunmazlarsa bun- lara Meşşaua denilir. İkinci yola sâlik bulunanlar dahi riyazat ve mücahedelerinde bir peygamberin şeriatince hareket eder- lerse onlara Sufiye denilir. Riyazat ve mücahedede bir peygam- berin şeriatine muvafakat etmezlerse onlara İşrakıyyun derler. Kopā! Iṣṭelāḥāt al-Funün, s. 406-407
Istanbul basması
babam, bana vazifesinden her gün için on dirhem para vererek beni kendi zümresine ilhak ile divan aklâmından Muhasebei Anadolu diye maruf olan kaleme çırak verdi (1032). Bu kalemde bulunan halifelerden az zaman içinde hesap kaidelerini ve siyakat yazısını öğrendim. Askerin 1033 te Abaza Paşa isyanına karşı gidişlerinde babamla bu sefere iştirak ile, bu sene Kayseriye civarında vaki olan muharebede bulundum (Tercan seferi). Sonra yine babamla Bağdad seferine gittim (1035). Dokuz ay devam eden muhasara müddetinde kıtlık, mağlû- biyet ve ümitsizlik acıları içinde kaldım. Şu var ki, bu felâketlere şahsi olmayıp umumi olduğun-
dan
-
-
ΕΙ
المصيبة اذا عمت طابت .tahammül olunmuştu -
bu - ذلك تقدير العزيز العليم) ile gelen dügün, bayramdir
aziz ve alîm olan Allah'ın takdiridir. 36 sure, 28 ayet).
Meyusen buradan dönüp Musul'a geldiğimiz zaman, altmış yaşlarında bulunan pederim 1035 zil- kadesinde vefat ile oradaki Camii Kebir makbere- sine gömüldü. Bir ay sonra, Nusaybin kurbundeki Cerrahlu menzilinde amcam da öldü. Buradan akra- bamdan bazı zatların refakatiyle Diyarıbekir'e kadar geldim ve orada kaldım. Babamın dostlarından Mehmed Halife namındaki zat beni Süvari Muka- belesi diye maruf olan kaleme koydu.,
Kâtip Çelebi kendi yazısiyle bu eserinde haya- tının buraya kadar olan kısmını yazmıştır. Buradan aşağısını da en son eseri olan Mizan al ḥakk'ının sonundaki otobiyografisinden takip edelim:
"Bu fakir (1036) ve (1037) de Erzurum muha- sarasında bulunup 1038 de asker-i islâm ile İstan- bul'a geldi. Sabıkuzzikir merhum Kadızade Efendi- nin iştiharı zamanı olmakla, bir gün geçerken, Sultan Mehmed camiinde vâzına uğradım. Merhum muntaza- mûlkelâm olup müessir sözler söyler ve işiten eblette vâzı dinlerdi. Ekser sözü halkı ilm-i şerif tahsiline tergibe müteallik ve cehilden necata sây için tahrid olup ol hînde gûya ki zimamı hatırı ele alıp ve şugl-ü tahsil semtine cezbeḍüp götürü gitti. Valid merhumun vasiyeti dahi bu husus olmağla görülen mukaddimat-ı ulûm-1 T âliyeyi tekrar iadeye şuru eyleyip az zamanda i'râp ve terkip meleke- sine malik oldu. Ve şeyh-i mezburun dershanesine varıp Husrev Paşa sefere gidince vâzını ve dersini dinledi. 1039 da Hemedan ve Bağdad seferini
الجزء 01 — ص ٥٢٧