كشاف اصطلاحات الفنون والعلوم — الصفحة ٨٩٧

۸۹۷ الرؤيا بر . نمود و دروغ میتوان گفت ورائي را در وسواس میتوان افگند که این تمثال حق تعالی است اما بصورت آنحضرت صلى الله عليه وسلم هرگز نتواند بر آمد . وبر وی دروغ نتوان بست چه آنحضرت مظهر هدایت است و شيطان مظهر ضلالت و میان هدایت وضلالت ضد است و حضرت او تعالى مطلق است جامع صفت اضلال وهدايت وجميع صفات متضاده ونيز دعوي الوهیت از مخلوقات صريح البطلان است و محل اشتباه نیست بخلاف دعوي نبوت ولهذا اگر يكي دعوي الوهيت كند صدور خوارق عادت از وي متصور است چنانچه از فرعون و امثال او شده بود و نیز از مسیح دجال خواهد شد و اگر بدروغ دعوي نبوت كند معجزه ظاهر نگردد و اگر گاهی خرق عادت ظاهر شود پس بر عکس دعوي او و بر خلاف طلب معتقدان او واقع خواهد شد ولهذا هر خارق عادت که بر دست کاذب مدعي نبوت ظاهر گردد آنرا اهانت میگویند چنانکه از مسیلمه کذاب ظاهر شده بود که هرگاه معتقدان او گفتند که محمد بر چشم رمد رسیده تف انداخت پس چشم اوشفا یافت تونیز همچنان کن اونیز همچنان کرد پس چشم آنکس کورشد دیگر بار او را گفتند که محمد در چاهیکه آبش در پائین بودتف انداخت پس آب آن چاه بجوش آمد تا آنکه برابر سر او رسید تونیز همچنان کن آخر أو نیز همچنان کرد پس آب آن چاه فرو رفت تا آنکه خشك شد. بدانکه احادیث بسیار دلالت میکند بر آنکه هر که آنحضرت را در خواب دید در حقیقت آنحضرت را دید و کذب وبطلان را دران راه نیست و شیطان که تمثل وتلبس بصور مختلفة نموده بر آمدن چه در خواب و چه در بيداري کار اوست نمی تواند شد که بصورت آنحضرت آید وخود را در صورتش نماید و دروغ بندد و آنرا در خیال بیننده در آرد وجمهور علماء این را از خصائص آنحضرت شمرده اند. اکنون جماعتی بر آن رفته اند که محمل این احادیث آنست که کسی آنحضرت را بصورت وحليه مخصوص که آنحضرت داشت دیده باشد و بس. و بعضی توسعه کرده و گفته که بشکلی و صورتی بیند که در وقتی در مدت عمر شریف بران بوده خواه در جوانی یا کهولت و یا آخر عمر و بعضی تضییق کرده و گفته که لا بد است که بصورتی بیند که در آخر عمر بدان صورت از عالم رفته و جماعتی گفته اند که دیدن آنحضرت بحلیه مخصوص وصفات معلومه دیدن آنحضرت بحقيقت وادراك ذات كريمه اوست و دیدن بر غیر آن صفات ادراك مثال است و هر دو روياي حق است واز اضغات احلام نه وتمثيل شيطان را در آن مجال نیست لیکن اول حق است و حقيقت وثاني حق است و تمثیل اول را احتیاج به تعبیر نیست از جهت عدم تلبيس وثاني محتاج است به تعبیر پس معني حديث مرقوم آنست که بهر صورت که دیده شوم حق است نه باطل و از شیطان نه وامام محي السنة نووي گفته که این قول نیز ضعیف است و صحیح آنست که آنحضرت را بحقیقت دیده خواه بر صفت معروفه وي دیده باشد یا جز آن و اختلاف در صفات موجب اختلاف ذات نبود پس مرئي در هر لباس وبهر صفت ذات او است و امام غزالی را درین مقام تحقیقی دیگر است مبنی بر آنکه حقیقت انسان عبارت از روح آلت است که میرساند دیدن او بادراك آن حقیقت و مراد آنحضرت از ان که فرمود مرا دید نه آنست که جسم مرا دید بلکه مثالی دید که آن مثال التي است که میرسد آن معنی که در نفس من است بوي بواسه آن آلت وبدن جسماني در يقظه نیز از آلت نفس بیش نیست و آلت گاهی حقيقي است و گاهی خیالي پس آنچه دیده است از شکل وصورت مثال مقدسه او است که محل نبوت است نه جسم وي و شخص وي. ومثل این است دیدن ذات او تعالی در منام که منزه است از شكل وصورت وليكن منتهي ميشود تعريفات الهي بربندگان خود بواسطه مثال محسوس نوراني يا جز آن از صور جميله و این مثال آلت میگردد در تعریف همچنین دیدن پیغمبر که ذات پاك او روح مجرد است از شکل و صورت ولون لیکن چنانکه او را در حالت حیات بدني بود که روح مقدس او بدان متعلق بود و آلت ادراك روح ورويت آن شد همچنین در حالت حیات ظاهري آنحضرت بعد از پوشیده شدن بدن مخصوص در روضه مقدسه ابدان مختلفه بر حسب مصلحت وقت وبر طبق مناسب حال رائي آلات ووسائط ادراك روح آنحضرت میشوند پس مرئي نه روح مجرد او است ونه آن مخصوص چه حضور يك شخص متمکن در مکان مخصوص دريك زمان بصفات متغايره و صورتهاي مختلفه در مکانهاي متعدده صورت نه بندد الا بطريق تمثل مثل صورت يك شخص در آئينهاي متعدده متمثل می گردد پس مرئي در منامات مقدس او است که حق است و بطلان را در آن مدخل نیست اما اختلاف امثله بجهت اختلاف احوال مراياي قلوب رائیان است چنانکه تفاوت احوال صورت بر حسب تفاوت حالات آئينها ظاهر میگردد پس هر که او را در صورت حسن دید از حسن دین او است و هر که بر خلاف آن مشاهده کرد از نقصان دین او است و همچنین یکي پير ديده و ديگري جوان وكسي كودك ويكي راضي ديده و دیگری غضبان ويكي باكي ويكي ضاحك همه مبني بر اختلاف احوال رائیان است پس دیدن آنحضرت معیار معرفت احوال باطن بیننده است. و در اینجا ضابطه مفیده است مر سالکان را که بدان احوال باطن خود را بدانند که تا کجاست و در چه مقام اند و علاج آن بکنند و در حقیقت آنحضرت صلى الله عليه وسلم آئینه مصیقل است که همه صورت حال خودها را در آنجا می توان دید و بهمین قیاس بعضی از ارباب تحقیق گفتهاند که کلامی که ازان حضرت در منام بشنوند آنرا بر سنت قولي وفعلي عرض باید کرد اگر موافق است حق است و اگر مخالفتي دارد پس از ممر خللي که در سامعه اوست. اما دیدن آنحضرت در بيداري بعد از رفتن از ین عالم بعضی از محدثین گفته اند که نقل این از هیچ است مجرد و بدن مثالات روح مي جسم روح و بدن است
الكتاب — ص ٨٩٧

النص مستخرج آليًّا من صور الكتاب، وقد يقع فيه خطأ.