كشاف اصطلاحات الفنون والعلوم — الصفحة ٨٩٥

٨٩٥ الرؤيا وبعضهم ضاحكا وآخرون باكيا. فهذا كله مبني الرائي، وأما رؤية النبيصلى الله عليه وسلم يقظة (بعد وفاته ، فقد قال بعض المحدثين: لم يُنْقَلُ شيء على اختلاف أحوال الرائين . من ذلك عن أحدٍ من الصحابة أو التابعين. نعم، كثيرة وعليه فإن رؤية الذات النبوية الشريفة هي وردت حكايات بذلك عن بعض الصالحين في معيار لمعرفة أحوال الرائي الباطنية. وهنا ضابطة هذا الباب، ويمكن اعتبارها صحيحة وهي مفيدة للسالكين وبها يعرفون أحوالهم الداخلية جدًا عن المشايخ تقرب من حد التواتر، وإنكار إلى أين وصلوا؟ وفي أي مقام هم؟ فيعالجون هذا الأمر من باب إنكار الكرامات للأولياء؛ النقص. وفي الحقيقة إن رؤية النبي صلى الله عليه وسلم بمثابة ويقول الإمام الغزالي في كتابه «المنقذ من مرآة صقيلة تنعكس عليها أحوال الرائين. وعلى الضلال»: إِنَّ أرباب القلوب يشاهدون في اليقظة هذا القياس قال بعض أرباب التحقيق: إنَّ ما الملائكة وأرواح الأنبياء ويسمعون منهم كلاما ، يسمعه الرائي من كلام النبي صلى الله عليه وسلم: يلزم عرضه ويقتبسون منهم .فوائد . على السُّنَّة القولية والفعلية، فإن كانت موافقة لها وقالو في الحقيقة إِنَّ ذلك (المرئي) هو فهي حق، وإذا عارضتها فلِعِلّة عارضة في سمع أيضًا مثال ولو كان يقظة(1). انتهى من ترجمة یا مي شود (۱) شیخ عبد الحق دهلوي در شرح مشکوة فرموده بدانکه در تحقیق رؤیا اختلاف است درمیان عقلاء بجهت اشکالی که وارد میشود درینجا و آن این است که نوم ضد ادراك است پس آنچه دیده میشود چیست اکثر متکلمین از اشاعره ومعتزله میگویند که آن خیالی است باطل نه حقیقت ادراك اما نزد معتزله از جهت آنکه دیدن را شرائط است مثل مقابله وخروج شعاع از باصره و توسط هواي شفاف وامثل آنها و این جمله مفقود است در منام پس نباشد مگر خیالات فاسده واوهام باطله . واما نزد اشاعره از جهت آنکه نوم ضد ادراك است و جاري نشده عادت الهي تعالى بخلق ادراك در نائم پس آنچه در یافته حقیقت ادراك نباشد بلکه خیالی بود باطل اما مراد ایشان ببطلان آن همین است که حقیقت ادراك نيست نه عدم صحت اعتبار آن بتعبير بی تعبیر زیراچه بر صحت رؤياي صالحه وحقيقت وحقیت آن اجماع است مراهل حق را پس اشاعره میگویند که در رؤیا حقیقت ادراك نيست وليكن با وجود آن ثبوتی دارد و مر آنرا تعبیری هست و طیبی گفته که حقیقت رؤیا پیدا گردن حق تعالی است در دل نائم علوم وادراك را چنانچه در دل یقظان ووی سبحانه تعالی قادر است بر آن نه یقظه موجب آن ونه نوم مانع ازان چنانچه مذهب اهل سنت و جماعت در باب حواس خمسه ظاهریه است که عادت او تعالى جاري است که وقت استعمال حواس ادراك را پیدا میکند نه آنکه حواس موجب است در ادراك بلكه بمحض خلق او تعالی است نه بتاثیر حواس و خلق این ادراکات در نائم علامت نهاده است بر امور دیگر که عارض میشود در ثانی الحال که تعبیر آن می باشد چنانکه ابر دلیل است بر وجود باران و بر این قول رؤيا حقيقت ادراك است و میان نوم ويقظه در باب تحقق ادراك باطني فرق نیست آری در باب ادراك حواس ظاهري البته فرق است زیرا که در حالت نوم حواس ظاهريه باطل ومعطل حواس ظاهریه را در ادراکاتیکه در حالت نوم حاصل می شود اصلا دخل نیست چنانچه در حالت یقظه در ادراکاتیکه از كيفيات باطنیه حاصل میشود اصلا دخل نیست مانند ادراك جوع وعطش وحرارت باطني وبرودت باطني وحاجت بول وبراز و امثال آنها و تحقیق حکماء که در باب رؤیا است موقوف است بر تحقق حواس باطنه و ثبوت آنها . است ، بر قواعد ایشان وحسب اصول اسلامیه با تمام است چنانچه تفصیل آنها در کتب کلامیه است مجملا در پنجا بیان نموده میشود که در آدمي قوتی است که آنرا متصرفه میگویند و از شان اوست ترکیب صور و معاني پس اگر در صور تصرف و ترکیب کند باین طور که بعضی را با بعضی دیگر ضم کند مانند انسانی صاحب دو سر یا چهار دست و مانند آنها و یا بعضی را از بعضی فصل کند چون انسانی بی سر و یا بی دست و امثال آنها آنرا متخیله میخوانند و اگر در معاني تصرف و ترکیب کند چنانچه در صور تصرف میکند متفکره می نامند و این قوت در حالت يقظه ونوم همیشه در کار خود مشغول است خصوصا در حالت نوم زیاده تر اشتغال میدارد و نفس ناطقه انساني را بعالم ملکوت اتصالى معنوي روحاني است وصور جميع كائنات از ازل تا باید در جواهر مجرده آن عالم مرتسم و ثابت است و چون نفس را در حالت نوم از تدبیر بدن و از مشغله بعالم جسماني واز اشتغال بادراك محسوسات فراغی حاصل میشود پس بجهت اتصالی که بآن جواهر مجرده عالیه میدارد بعضی صور که درانها مبني می باشد اما
الكتاب — ص ٨٩٥

النص مستخرج آليًّا من صور الكتاب، وقد يقع فيه خطأ.