كشاف اصطلاحات الفنون والعلوم — الصفحة ٨٠٨

الدوار ^^ الدُّوَار : ,Vertigo, blackout, dizziness يدوران فلا يملك أن يثبت ويسكن بل يسقط . والفرق بينه وبين الصَّرَعَ أن الدوار يثبت مدة والصرع يكون دفعة فيسقط صاحبه كذا seasickness - Vertige, étourdissement, mal de mer بالضم وتخفيف الواو هو حالة يتخيل لصاحبها أنّ الأشياء تدور عليه وأن بدنه ودماغه الاقسرائي . في دوم اعنى لن شروع کنند بحر مدید پیدا میشود چنانچه مذکور شد و اگر از جزء سیم اعني مفا ابتدا کنند برین وزن که مفاعیلن فعولن مفاعیلن فعولن و این بحر مقلوب طویل است و این را بحر عریض نیز نامند زیرا که مقابل طویل است اما برین وزن بتازي شعري نيافته اند و بهرامي میگوید که بپارسي برین وزن شعر دیده ام و اگر از جزء چهارم اعني عيلن بدایت کنند بحر بسیط بر می آید چنانچه مرقوم شد و اگر از جزء پنچم نخست بخوانند اعني از لفظ لن دوم ابتدا کنند برین روش که لن فعولن مفاعي لن فعولن مفاعي بر وزن فاعلن فاعلاتن فاعلن فاعلاتن و این بحر مقلوب مدید است و این را بحر عمیق خوانند زیراکه مقابل مدید است و این بحر نیز در تازی نیافته اند و مصراعي گفته درین دائره نهاده آند تا همه بحور مذکوره بر توان خواند و آن مصراع بر وزن طویل این است. ع بمن بر گذر اي مه بمن در نگر گه گه وبر وزن مدید چنین است. . ع . بر گذر اي مه بمن در نگر گه گه بمن و بر وزن مقلوب طویل همین است. ع . گذر اي مه بمن در نگر گه گه بمن بر وبر وزن بسیط . ع اي مه بمن در نگر گه گه بمن بر گذر و بر وزن مقلوب .مدید ع مه بمن در نگر گه گه بمن بر گذر اي وصورت دائره این است. دوم دائرة موتلفه ووجه تسمیه آن ايتلاف و اتفاق ارکان آن است که هر واحد سباعي است و این دائره بر بحر وافر وکامل محتوي است باین طریق که مفاعلتن را سه یا چهار بار بر خط دائره بنویسند پس اگر از مفا آغاز کنند باین طور که مفاعلتن مفاعلتن مفاعلتن پس بحر وافر برمیخیزد پس اگر سه بار بود وافر مسدس باشد و اگر چهار بار باشد وافر مثمن بود و همچنین بحر کامل واگر از علتن شروع کنند باین طرز که علتن مفاعلتن مفاعلتن مفا بر وزن متفاعلن متفاعلن متفاعلن پس بحر کامل حاصل می شود و بعضی گفتهاند که از دائره موتلفه سه بحر حاصل میتوان شد بحر وافر و کامل چنانچه گذشت و اگر از تن ابتدا کنند باین روش که تن مفاعلتن مفاعلتن مفاعل بر وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن اما این وزن متروك است لهذا برای آن نامی ننهاده اند و مخفي مباد که حرف لام در مفاعلتن متحرك است و حرف نون در فاعلاتن ساکن پس منطبق نخواهد شد و مصراعی وضع کرده درین دائره نوشتهاند تا هر سه بحور مرقومه ازان توان خواند و آن مصراع بر وزن وافر مسدس این است . ع . بگو دل من کجا طلبم زبهر خدا و بر وزن كامل مسدس چنین است . ع . دل من کجا طلبم زبهر خدا بگو . وبر وزن متروك این چنین باشد. من کجا طلبم زبهر خدا بگو دل و صورت دائره این است. سیوم دائره مجتلبه ووجه تسمیه آن جلب واخذ ارکان آن از ارکان دائرة اولى است و این دائرة بحر هزج وبحر رجز وبحر رمل را ملتوي است باین وضع که مفاعیلن را سه یا چهار بار زیر خط محیط دائره نویسند پس اگر از مفا آغاز نمایند باین نمط که مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن پس بحر هزج بر می آید پس اگر سه بار باشد هزج مسدس بود واگر چهار بار بود هزج مثمن باشد و همچنین بحر رجز ورمل است و اگر از عیلن افتتاح کنند باین نهج که عیلن مفا عيلن مفاعیلن مفا مستفعلن مستفعلن مستفعلن پس بحر رجز ماخوذ میشود و اگر از لن ابتدا سازند باین طرز که لن مفاعي لن مفاعي لن مفاعي بر وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن پس بحر رمل خارج میگردد و مصراعی فراهم آورده درین دائره رقم کرده اندتا هرسه بحور مذکوره از ان بیرون توان آورد و آن مصراع بروزن هزج مسدس این است. . ع. مرا دل بی دلآرامی نیارامد و بر وزن رجز مسدس چنین است . ع . دل بی دلآرامی نیار آمد مرا و بر وزن رمل مسدس این دلآرامی نیارامد مرا دل واگر بعد از نیارامد نگارینا افزوده شود جمله مثمن شود وصورت چنین است. ع . بی دائرة مجتلبه این است. پس بر وزن چهارم دائرة مشتبهة ووجه تسمیه آن اشتباه اركان بعض بحور با بعض دیگر است و این دائره محیط برشش بحور است اعنى سريع ومنسرح وخفيف ومضارع ومقتضب ومجتث باین طور که مستفعلن مستفعلن مفعولات را زیر خط محیط دائره رقم کنند اگر از مستفعلن اول آغاز کنند باین طریق که مستفعلن مستفعلن مفعولات پس بحر سریع بر می آید واگر از مستفعلن دوم ابتدا نمایند باین وضع که مستفعلن مفعولات مستفعلن پس بحر منسرح مسدس بیرون می آید واگر از تفعلن بدایت کنند باین نمط که تفعلن مف عولات مستفعلن مس بر وزن فاعلاتن مستفعلن فاعلاتن پس بحر خفیف خارج میشود واگر از علن دوم افتتاح نمایند باین طرز که علن مفعولات مستف علن مستف بر وزن مفاعیلن فاعلات مفاعیلن پس بحر مضارع حاصل میشود و اگر از مفعولات شروع کنند باین روش که مفعولات مستفعلن مستفعلن پس بحر مقتضب مسدس
الكتاب — ص ٨٠٨

النص مستخرج آليًّا من صور الكتاب، وقد يقع فيه خطأ.