۵۹۳
الجناية
ويقول في مجمع الصنائع: يَلْحَقُ بتجنيس
الخط من الشجر، نقلت إلى إحداث الشر ثم إلى الشر الكلام الذي له ذيل والذي يقابل بعضه بعضا ثم إلى فعل محرّم، كما أشير إليه في المغرب. وفي الخزانة الجناية كل فعل محظور يتضمن
مثاله :
حتى
ما إن روح العالم سحبت ذيلها من المرج خارجة ضررًا، وهي إما على العِرْض ويسمّى قَدْفًا أو انطلقت أرواح الطير في المروج من أجسادها شتما أو غيبة، وإما على المال ويسمّى غَصْبًا أو وإذا ذكرت كلمة دامن (ذيل) في أثناء هذا سرقة أو خيانة، وإما على النفس ويسمّى قَتْلاً القسم فإنه يكون مقبولاً. وكلما في ذلك الجنس أو صَلْبًا أو إحراقا أو خَنْقا، وإما على الطرف يحافظ على اللفظ فإنه يقال له متجانس
(1)
الجناية : - Crime, mistake offence
Crime, faute, délit
ويسمّى قَطعًا أو كَسْرًا أو شَعًا أو فَقَاء. وقيل
هي اسم لكل فعل محرّم شرعا، لكن في عرف
الفقهاء خُصَّت بما يكون في النفس والطرف.
بالكسر وتخفيف النون في الأصل أخذ الثمر هذا خلاصة ما في جامع الرموز والبرجندي.
(۱) ما این صنعت را بطور پارسیان بیان کنیم پس گویم تجنیس نزد پارسیان آنست که لفظي مقابل لفظي چنان آرد که در صورت مخالف موافق وبمعني بود و این متنوعست نوع اول بسیط و آن آوردن دو لفظ متجانس است و این بر دو طريق است يکي بسيط متفق و آن چنانست که هر دو لفظ در عدد حروف وكتابت وتلفظ متفق باشند چون لفظ خطا که دو معني دارد و ديگري بسيط مختلف و آنچنانست که در ارکان متفق باشند جز در ترکیب چون لفظ تارها درین مصراع . ع . تارها كردي ازان زلفين مشكين تارها نوع دوم مركب تام و آن آنست که مقابل لفظی که در حروف بسیار باشد دویا سه لفظ اندك حروف آرند تا بدان برابر شود و این نیز بر دو طریق است مرکب تام متفق که در همه ارکان متفق باشند مثاله.
است
همچون لب او چو دیده ام مرجانرا خواهم که فدای او کنم مرجانرا لفظ مرجان در مصراع دوم مرکب شده از لفظ مروجان و در مصراع اول مفرد است و مرکب تام مختلف و این بردو گونه است يکي آنکه همه ارکان متفق باشند جز در حرکت مثاله . از فراق رخ چو گلزارت عاشق خسته زیر گل زارت گلزار بلفظ زار مرکب شده و دیگری آنکه در حرکت وکتابت مختلف باشند و در ارکان متفق مثاله. رخ تسو آفتاب دیدن آن آفت آب اندرون چشم مراد آفت که بآب مرکب شده نوع سیوم تجنیس مزدوج و آن چنان است که جنس لفظي آورده شود متصل یا منفصل بچند حرفي کم از حروف اول مثال متصل لفظ آباد و باد و مثال منفصل چون لفظ گلزار وزار نوع چهارم محرف يعني لفظي جنس لفظي آورده شود که بجزئي در آخر بیش یاکم باشد اگر اجزاء بیش باشد زائد خوانند و اگر کم باشد ناقص چون لفظ چشم ناقص و چشمه زائد نوع پنجم مركب يعني يك لفظ بسيط را بكنيم لفظ مرکب گردد و آن بر دو نمط يكي خطي ولفظي خطي مجرد وهريك ازین دو بر دو طریق است متصل ومنفصل مثال لفظي وخطي متصل . تاجان دهمت بگوي اي مرجانرا يك بوسه بده بهاش بشمر جانرا
مثال خطي ولفظي منفصل .
هربار ندیده ام کسی گهربار الاتو بتكرار سوال سائل
دوم
مثال خطي مجرد متصل . هربار اگر یارنه گوهر بار است از دست نه بل زچشم دانش اغیار است نوع ششم مستحيل يعني جنسيتش بحيله شناخته گردد و آن برسه گونه است مضارع يعني در همه حروف متجانس باشد مگر در حرف آخیر چون آزار و آزاد و تبديل يعني در همه حروف مجانست باشد جز حرف اول چون اشارت وبشارت ومطرف يعني در همه تجانس باشد جز در حرف میانه چون قادري و قاهري نوع هفتم تجنيس لفظ يعني در تلفظ متشابه و متجانس نمایند و در کتابت متباین چو سفر و صفر نوع هشتم تجنیس خط يعني در خط متجانس نمایند و در تلفظ متباين انتهى . و در مجمع الصنائع گوید لاحق است بتجنیس خط کلامیکه که الفاظ او دامن دار برابر يكدير واقع شوند مثاله . چو آن جان جهان دامن کشان شد از چمن بیرون روان شد جان مرغان چمن گفتی زتن بیرون
و اگر در اثنای این قسم لفظ دامن مذکور باشد پسندیده .آید و آنچه در آن جنس لفظ نکاهد ارند آنرا متجانس گویند.
الكتاب — ص ٥٩٣