كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون — الصفحة ٥٢٨

41 G. Flügel'in mukaddimesi bir çıkmıştır. Daha evvelleri bunun ancak - pek fena - italyanca tercümesi mevcuttu. İtalyancaya tercüme- mesinin unvanı şudur: Cronologia istorica scritta in lingua Turca, Persiana ed Araba da Hazi Halife Mustafa, e tradotta nell' idioma Italiana da Gio. Rinaldo Carli nobile Justinopolitano e Dragomano della Serenissima Republica di Venezia. - Vene- dik'te tabedilmiş Quarto kıt'asında, s. 206. Hacı Kalfa, 1658 senesinin eylûlünde vefat etmiştir. Hacı Kalfa'nın ifadesi Kur'an ifadesine yak- laşmamış ise de arapçaya muahhar zamanlarda girmiş olup ta kullandığı beyan tarzında da adi- likten eser yoktur; bununla beraber müellif, evelki devirlerin nahiv âlimlerinin her halde kabul etmiye- cekleri bir takım şeylere müsamaha etmiştir. Sonra, mukaddimede ve asıl kitapta, mütercime müşkülât çıkartacak mahiyette bir çok teknik istilahlar (b) mevcuttur; bunlar müşkülât çıkarır, çünkü lûğatlerde bulunamaz. Fakat, arapça eserlerden maada farsça ve türkçe eserlerde zikredilen bu ki- tabin telifinde, Hacı Kalfa'nın yenmeğe mecbur olduğu müşkülter ne kadar büyük idiyse, kendisi- nin de kıymeti o nisbette yüksek takdir edilmeli- dir. Malzemenin toplanmasına ve tanzimine ne ka- dar zaman sarfetmiş olduğunu gördük. Muharrir- lerin tam adlarını ve ölüm tarihlerini meydana çı- 'karmak için tarihî biyografik ve ansiklopedik pek çok eserleri derin surette okumağa mecburdu. Mü- ellif, mevzuunun hiç bir sahasını ihmal etmemiştir. Ve haklarında yakın malûmat elde etmek istediği bütün eserleri aynı ihtimamla tetkik etmiş ve göz- den geçirmiştir. Bizzat açıp okuyamadığı ve gör- mediği eserlerin baş taraflarından almamıştır. De- mek ki onun şahsında, kendisine ne kadar itimat edeceğimizi sırf eserleri tasvir tarziyle bize gösteren, fevkalâde emniyetli bir şahide malikiz. Bazan eser ya tamamen yahut ta kendisince meçhul olduğu vakit, müellif eserin ancak unvanını zikretmektedir. Nadir ve eski tabirlerin bulunmasında ve nizama konmasında büyük bir meharet ve nazar keskin- liği göstermiştir; başka hiç bir yerde bu şeyler hakkında buna mümasil bilgiler verecek böyle bir kaynak önümüzde açık değildir. Zira bu müellif, muahhari makabline bağlamayı, kitaplar hakkında kendi hükümlerini diğerlerinin hükümlerine ilâve etmeği, okuyucuya zevk vermek için araya mısralar sokmayı ve eserlerin unvanlarından başka kısa hulâsa- lar ve fasıllar hakkında malûmat ilâve etmeği, bili- yor. Buna rağmen, son bir ihtimamdan mahrum yerlere de rasgelinmiyor değil: meselâ bazan şu kelimeleri (... senesinde vefat etmiş) görü- yoruz fakat tarihi beyhude yere arıyoruz: ancak müellifi, bilemiyeceği ve araştırmalar neticesinde de bulamıyacağı bir şeyden dolayı kabahatli bulmak doğru değildir. 42 Bazan nüshaların kötülüğü müellifi doğru yoldan şaşırttığından ve yardımsız bıraktığından, o eserlerin unvanlarının yalnız bir kısmını yazmaktadır (bazı nüs- halar ekseriya bu unvanları tam olarak vermemekte- dir). Bu hususta da kütüphanelerimizdeki el yazmaları arasında bir takım misaller verilebilir. Mes'uliyeti mü- ellife raci ihmal eserleri ehemmiyetsizdir. Meselâ, un- vanların elifba sırası bazan bozuktur (mukayese edi- niz: nr. 1435-1436), bazı kitaplar ve mahaller kâfi sebep olmaksızın iki defa zikredilmiştir (mukayese le birlikte علم الاوراد ve علم الادعية : ediniz bu kusur- 1211). Fakat - eğer bunlar kusur ise lar kitabın kıymetini hiç bir veçhile küçültmez veya aşağı düşürmez; zira vatandaşlarımızın tabı sanati ve başka vasıtaların yardımını görerek vücude ge- tirdikleri mümasil eserler de bunlara benzer, hattâ daha ağır hataları havidir. Fakat islâmlarda yalnız el yazması kitapları mevcut olduğu ve bunların da çok defa müstensihlerin kabahati yüzünden yanlış- larla dolu olduğu, bu kitapların kıralî yahut aka- demik kütüphanelerde, bizde cari usullere tevfikan yerleştirilip muhafaza olunmadığı, hiçbir yerde bizim- kiler ayarında kataloğlar bulunmadığı nazarı itibara alınırsa, islâmlarda çıkan ilk biyografik ve ansiklope- dik kamusun bu nevi eserlerin en mükemmeli oldu- ğuna ve öyle kaldığına hayret etmemek elden gelmez. Bu Türk âlimi, kitapları tanımak ve müm- künse aynı eserlerin muhtelif metinlerini birbirleriyle mukayese etmek maksadiyle uzun seyahatler yapmak mecburiyetinde kalmıştır. Malzemenin muhtelif yer- lerden toplanması lâzım geldiğine ve eserin kendisi, birbirine hiç benzemiyen kısımlardan mürekkep olduğuna nazaran, acaba kim bunlardan hiç yan- lışsız muazzam bir eser vücude getirebilirdi? O halde, Hacı Kalfa, aynı muharriri eserinin muh- telif yerlerinde bazan isimde ufak değişikliklerle zikrederse, meselâ: kâh Hüseyin kâh Hasan derse ve aynı adamın ölüm tarihi olarak her zaman aynı tarihi vermezse (meselâ Ibni Sinâ'nın ölümü 428 ve 429 olarak bildirilmiş), Hacı Kalfa'ya karşı hak- sız bir ithamda bulunmaktansa onun müracaat ettiği kaynakların bozuk olduğunu söylemek daha doğru olmaz mı? Binaenaleyh muharrir ve mütercimi, ne onun ne de öbürünün yapmadığı her hangi bir ha- tadan dolayı itham etmekten kaçınmalıyız. Şüphesiz mütercim, Hacı Kalfa'nın gittiği yoldan gitmek zaruretinde idi; hoşa gitmiyen ve haklarında menfi bir büküm verilmesi münasip görülen şeyleri tefsir- lere saklamak lâzım gelmiştir. Sonra, müellifin zikrettiği şeylerin bir çoğu, ancak başkalarından alınması mümkün neviden şey- lerdi. Fakat onu, sahibini zikretmeden vak'aları çalan bir intihalci tesmiye etmeğe ben kolay kolay cüret edemem. Müellif, başka yerlerden aldıklarını namuis- luca, kendisine malûmat verenlere atıf ve kendisini
الجزء 01 — ص ٥١٩

النص مستخرج آليًّا من صور الكتاب، وقد يقع فيه خطأ.