138
SÜNEN-İ İBN-İ MÂCE
sahibi olduğunu beyan etmişlerdir. Başka sahabîlerin ismini söyle- yenler de vardır. Müslim'in bir rivayetinde soru soranlar için «Kalû dediler» tabiri kullanıldığına göre soru sahibinin bir kaç zat olduğu mânası çıkıyor.
Resûlullah (Sallallahü Aleyhi ve sellem)'in bu güzel cevabı ile in- sanların kendilerini saadet namzedi sayabilmeleri için ibadetlere de- vam etmelerini, bu uğurda çalışmalarını ve hayır yolunda ilerleme- nin saadet alâmeti olduğunu, ama hiç kimsenin kendi ibâdetlerine güvenip aldanmamasının lüzumunu belirtmiş olduğu söylenebilir. Tiy bî diyor ki: Resûlullah (Sallallahü Aleyhi ve sellem) cevâbında özetle şunu da belirtmek istiyor:
«Ey Ashabım! İbadeti, Cennete girmek ve ibadetsizliği Cehen- nemlik olmak için yeter sebep olarak telakkî etmeyiniz. Ama iba- deti, saadet alâmeti sayınız. İbadet yapmamayı da şakavet belirtisi olarak biliniz.»
Şu halde kula düşen görev, niçin yaratıldıysa onun gereğini ifa etmek ve yaratana karşı kulluk vazifesini hayatının sonuna kadar sürdürmektir.
Bir soru: İnsanın saîd veya şakî olması, ezeli takdirin eseri ol- duğuna göre kişinin serbest hareketi ve irade sahibi olarak davran- ması mümkün mü, hakkındaki takdir onun için bir özür değil mi?
Cevap: Ezeli takdir kulun iradesini engellemez ve onun için özür değildir. Çünkü ezeli takdir Allah'ın ilim ve iradesinin eseri- dir. Allah, insanın dünyada kendi irade ve isteği ile iman veya küf- rü seçmekle said veya şakî olacağını ezelde bildiği ve böyle irade ettiği için o insanın veya şakî olacağını ezelde bildiği ve böyle ira- de ettiği için o insanın saîd veya şakî olacağını ezelde takdir buyur- muştur. İlim vasfı bilinen şeyi baskı altında tutmaz. Sâdece onun mahiyet ve durumunu aydınlığa çıkarır. Onun için Kelâmcılar ve Felsefeciler «İlim mâlüma tabidir.» demişlerdir. Bu gerçeği bir mi- sal ile açıklayalım.
Rasathane uzmanları yaptıkları ilmî hesaplar neticesinde bir yıl sonra Güneş'in veya Ay'ın tutulacağını, tutulma şeklini, gününü, saatini ve izlenebileceği ülkeleri bilebilirler. Uzmanların, ilmin ışı- ğında tesbit ettikleri istikbale ait bu olayı rapor ettikten bir yıl son- ra olayın aynen meydana geldiğini görüyoruz. Uzmanların, olaydan bir yıl önce yaptıkları takdir ve tesbitin veyâ tanzim ettikleri rapo- run te'siriyle bir yıl sonra Güneş veya Ay'ın tutulma olayının mey-
الجزء 1 — ص ١٣٨