Bakara Sûresi: 286
kelimesine "helâl kılınan şeyler” mânasını vermeye benzer. Halbuki bir şey helâl kılındığı zaman tayyib, tayyib kılındığı zaman da helâl olur. “illâ vüs‘ahâ”da da durum aynıdır, orada da aynı konumda bulunan "mükellef tutma" ile "helâl olma'yı Hasan-1 Basrî bir arada zikretmiş oldu.
İkinci bir yoruma göre “illâ vüs‘ahâ” demek “illâ tâkatehâ” yani gücü yet- tiğince demektir. Mu‘tezile'nin görüşü de aynı doğrultudadır. Şu kadar var ki istitâatin (kudret) fiillerden önce bulunması konusunda onlarla fikir ayrılığına düşmüş bulunmaktayız. Biz istitâatin fiilden önce bulunmasını reddederek fiille beraber olduğunu söyledik, Mu‘tezile ise onun fiilden önce bulunduğunu ileri sürmüştür.
Bize göre istitâat iki çeşittir: Biri haller ve sebepler istitâati, diğeri de fiil- lere ait istitâattir (fiili gerçekleştirecek kişinin ve gerçekleştirme vasıtalarının sağlıklı olması mânasındaki). Haller ve sebepler istitâati fiillerden önce bu- lunur, ilâhî hitap da bu mânadaki istitâate yönelir. Bunun delili azîz ve celîl olan Allah'ın şu beyanıdır: / "Yoluna gücü yetenlerin Kâbe'yi ziyaret etmeleri [38] Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır.” “Ey Allah'ın Resûlü! Gücü yetmek neden ibarettir?" diye sorulmuş, o da “Azık ve binekten ibarettir” şeklinde cevap vermiştir.2 Herkesin kabul ettiği bir husustur ki müslüman ülkelerin en uzak yerinde bulunan kimseye de hac farîzası gerekli olmaktadır. Yine bura- daki istitâatin fiilin gerçekleşmesini sağlayan istitâat konumunda tutulması halinde (bir araz olduğundan) fiillerin bulunacağı zamana kadar devam etme- yeceğini herkes bilmektedir, oysa ki hac kendisine farz olmuş durumdadır. Sonuç olarak şu ortaya çıkmaktadır ki yükümlü tutulmak ve ilâhî emre muha- tap olmak haller ve sebepler istitâatine bağlıdır. Bütün taat nevilerinde durum bunun gibidir.
Denilirse: Mükellefiyet kişinin hac niyetiyle bulunduğu yerden çıkmasına yönelik olur, fiil de çıkış kudretinin ardından tahakkuk eder.
Cevap verilir: Böyle olsaydı kişiye haccin farz oluşu beldesinden çıkma- sına bağlı olarak gerçekleşirdi. Aslında insan hac niyetiyle memleketinden ayrılmaya mecbur değildir, çünkü ayrılma eylemini gerçekleştirdiği takdirde hac ibadeti farz konumuna geçer. Sonuç olarak hac kişiye hiçbir zaman farz olmaz. Şu halde dinî görev ve sorumlulukların Mu‘tezile'nin ileri sürdüğü
1 Âl-i İmrân 3/97.
3
2 Şevkânî, Neylü'l-evtâr, III, 288; bk. Taberî, Camiu'l-beyan, IV, 16; Suyûtî, ed-Dürrü'l-mensûr, II, 283-284.
Yani Allah Teâlâ, kulunu, kendisine bir hususun farz olması için gayret sarfetmekle yükümlü tutmamıştır. Meselâ kişi, üzerine zekât ve haccin farz olması için servet kazanmaya mecbur değildir (bk. Şerhu 't-Te 'vîlât, vr. 115a).
37
KTBe_0062649 — ص ٣٧